Ben Mağdur Sen Zalim: İlişkilerde Karpman Üçgeni'nden Çıkış

Aynı tartışmayı farklı konularla kaç kez başa sardınız? Sizi yoran çoğu zaman konuşulan başlık değil, altta dönen roller çemberidir. Bu çemberi fark etmek döngüyü kırmaya başlamanın ilk yolu olabilir.

İlişkilerde tekrar eden çatışmalar çoğunlukla görünürdeki konudan değil, altta dönen bir roller çemberinden beslenir. Konu bulaşık olur. Konu para olur. Konu geç kalmak olur. Duygu hep tanıdık kalır. Biri kırılır. Biri yükselir. Biri toparlar. Sonra roller değişir. İlişkinizdeki o gece yarısı kavgası bir gün yine gelebilir. Bu yüzden Karpman Üçgeni konusuna bakmak işe yarar. Üçgen, ilişki çatışmalarını sürdüren mağdur, zalim ve kurtarıcı rollerinden oluşan ve kişilerin fark etmeden içinde dolaştığı etkileşim döngüsünü anlatır. Bu yazı, ilişkide tekrar eden çatışma döngüsü içindeki yerinizi görmeniz için pratik bir yol sunar. Her bölümde önce mekanizma yer alır. Ardından küçük bir deneme gelir.

Mağdur zalim kurtarıcı rolleri birbirini besleyerek döner

Mağdur zalim kurtarıcı rolleri sabit durmaz. Kişi aynı gün içinde mağdur, zalim ve kurtarıcı konumları arasında geçiş yapabilir. Sabah kırgın başlarsınız. Öğlen sitem edersiniz. Akşam gönül alırsınız. Gece yeniden kırılırsınız. Bir çalışmada [1], katılımcıların anlatılarında bu rol geçişlerinin kurban, zulmeden ve kurtarıcı ayrımlarıyla sürekli yeniden üretildiği gözlemlenmiş.

Mağdur konumundaki kişi kendini güçsüz ve haksızlığa uğramış hisseder, sorumluluk almak yerine dışarıda bir zalim arar ve yardım görmekten kaçınabilir çünkü yardım değişmeyi gerektirir. İma eder. Bekler. Anlaşılmadığını düşünür. Toplantıda susup evde dinlenmediğinden yakınmak buna benzer. İhtiyaç doğrudan söylenmez. Partnerin anlaması beklenir.

Zalim konumu her zaman yüksek sesle bağırmak değildir; eleştiri, alay, denetim ya da duygusal geri çekilme yoluyla karşısındakini yetersizlik duygusuna hapseder ve kırgınlık ile korkuyu öfkeyle örter. Sessizlik de baskı kurar. Göz devirmek de küçümser. Sürekli düzeltmek de yorar. Karşı taraf kendini eksik hisseder. Savunmaya geçer.

Kurtarıcı konumundaki kişi karşısındakinin sorumluluğunu üstlenerek değer görür, bu sırada kendi ihtiyacını görmezden gelir ve karşısındakinin özerkliğini engelleyebilir. Hemen çözer. Hemen yatıştırır. Hemen üstlenir. Kısa süre rahatlama gelir. Uzun süre yorgunluk birikir.

Bu üç köşe birbirini davet eder. Biri yükselince diğeri çekilir. Biri çekilince üçüncüsü araya girer. Döngü böyle sürer.

• Denenecek şey:

1. Son kavgayı sahne sahne hatırlayın.
2. Kendinize sorun: bu çatışmada hangi köşede oturuyorum ve bunun bana sağladığı rahatlık ne.
3. Yanıtı tek cümleyle not edin.
4. Yüksek sesli kavga ve bedensel sıkışma anında pay analizi yapmaya çalışmamak gerekir, bu soruyu sakin bir zamana bırakın.

Eski çocukluk sahnesi güncel bir tetikleyiciyle canlanır

Bu roller çocuklukta öğrenilen etkileşim örüntülerinden doğar; güncel bir tetikleyici eski bir ilişki senaryosunu canlandırabilir ve kişi mantığıyla değil senaryosuyla tepki verir. Transaksiyonel analiz kuramına göre bu roller çocuklukta öğrenilen erken dönem etkileşim örüntülerinden doğar [1]. Karpman'ın çalışmasında [2] bu erken dönem senaryolarının yetişkinlikte tekrar yaşantılandığı, güncel bir tetikleyicinin kişiyi eski bir çocukluk sahnesine geri çekebildiği anlatılır.

Tetikleyici çoğu zaman küçüktür. Geç gelen bir mesaj olur. Unutulan bir söz olur. Değişen bir plan olur. Tepki büyük olur. Beden hızlanır. Ses sertleşir. Zihin eski kayıtları açar. Kişi bugüne değil, o eski sahneye yanıt verir.

Her rol bir kazancı korur: mağdur korunma beklentisi ve karar yükünden kurtulma, zalim kırılganlığı göstermeden güçlü görünme, kurtarıcı gerekli ve değerli hissetme sağlar. Kazanç gizli kalır. Davranış görünür olur. Mağdur ilgi bekler. Karar almaktan kurtulur. Zalim korkusunu saklar. Güçlü görünür. Kurtarıcı işe yarar. Değerli hisseder.

Bir çalışmada [4] erken dönem mağduriyetin yetişkinlikte istismarcı role dönüşebildiği, bu döngünün bilinçdışı süreçlerle sürdüğü belirtiliyor. Bir araştırmada [4] çocukluk döneminde istismara uğramış kişilerin yetişkinlikte istismarcı rolde davranma oranı %19,44 olarak bulunmuş. Bu bilgi suçlamak için kullanılmaz. Anlamak için kullanılır. Partneri değiştirmeye odaklanarak kurtarıcı ya da mağdur köşesinden konuşmamak gerekir. Merak, suçlamadan daha çok açar.

• Denenecek şey:

1. Sizi hızla yükselten son tetikleyiciyi seçin.
2. Bedendeki ilk işareti yazın: sıkışma, ısınma, susma.
3. Kendinize sorun: bu duygu bana eski ve tanıdık mı geliyor?

4? Rol gözlemini partnerle suçlamadan paylaşmak ve ortak meraka davet etmek için sakin bir an seçin.

5. Şu kalıbı deneyin: dün akşam sesin yükselince içimde eski bir korku uyandı, bunu birlikte anlamak ister misin.

Varsayalım ki hafta sonu planı son dakikada değişti, kurgusal bir sahne üzerinden gidelim. Mağdur cümle sitem eder. Kurtarıcı cümle hemen uyum sağlar. Açık cümle ise hayal kırıklığı ve birlikte karar verme ihtiyacını söyler. Fark küçük görünür. Etkisi büyük olur.

Kendi köşeni fark edip ben diliyle konuşmak döngüyü kırmaya başlar

Kendi köşesini fark etmek döngünün ilk kırılma noktasıdır ve bu sorgulama ancak sakin bir anda yapılabilir; yüksek uyarılma anında analiz yürütmek yorgunluğu artırır. Küçük bir çalışmada [3] Karpman Üçgeni'ni tanımanın ve rollerin tartışıldığı yapılandırılmış bir ortamda çalışmanın, kişilerin öz farkındalığını artırdığı gözlemlenmiş.

Sakinlik beceri ister. Ara vermek kaçmak sayılmaz. Derin sorgulama sıcağı sevmez. Önce beden yavaşlar. Sonra zihin açılır. Yüksek uyarılma anında temasa ara vermek ve derin sorgulamayı sakinliğe bırakmak bu yüzden işe yarar. Kısa bir mola verin. Su için. Yürüyün. Dönüş zamanını net söyleyin.

Ben dili, karşı tarafın ne yaptığını anlatmak yerine kendi duygu ve ihtiyacını söyleyen, suçlamadan konuşmayı sağlayan ifade biçimini anlatır. Ben diliyle konuşmak suçlamayı azaltır. Duyulan şeyi, hissedilen duyguyu ve istenen davranışı aynı cümlede toplamak netlik sağlar. Örnek: kapı çarpılınca irkildim, korktum, ses yükselmeden konuşmanı isterim. Suçlama yok. İhtiyaç açık.

Kurtarıcı rolü, başkalarının kendi başına düşünme ve karar verme kapasitesini küçümser [1]. İyi niyetle yardım etmek bile karşı tarafı küçültebilir. Sorumluluğu üstlenmek özerkliği daraltır. Bu tuzağı görmek gerekir.

• Denenecek şey:

1. Mağdur konumundayken ima etmek yerine duygu ve ihtiyacı açık cümleyle söylemek gerekir, örneğin: bugün çok yoruldum, yarım saat sessizliğe ihtiyacım var.
2. Zalim konumundayken suçlamak yerine öfkenin altındaki kırgınlık ya da korkuyu sahiplenmek gerekir, örneğin: bağırdım, altında dışlanmış hissetmem vardı.
3. Kurtarıcı konumundayken karşı tarafın sorumluluğunu ona bırakmak ve yardım istemek gerekir, örneğin: bu kararı senin vermeni isterim, ben kendi yorgunluğumla ilgilenirim.
4. Ben dili kullanmak için üç parçayı birleştirin: duyulan şey, hissedilen duygu, istenen davranış.
5. İstismar edilen tarafın kendi payını aramasıyla onu güçsüzleştirmemek gerekir, pay sorusu yalnızca güvenli ve eşit ilişkilerde sorulur.

İlişkide sınır koymak kendi davranışını netleştirir

Sınır koymak kendi davranışını ve neye izin verip vermeyeceğini netleştirmektir, karşı tarafa talimat vermek ya da tehdit savurmak değildir. Sınır, karşı tarafı değiştirmeye yönelik talimat yerine, kişinin kendi davranışını ve devam edemeyeceği durumu tanımlayan net ifade olur. İlişkide sınır koymak bu netliği korur. Öfkeyi büyütmez. Geri çekilmeyi cezaya çevirmez.

Sınır koyarken kendi davranışını tanımlamak gerekir: bağırıldığında konuşmaya ara verileceğini söylemek buna örnektir. Bağırılma başladığında konuşmayı durdurup sakinleşince devam etmeyi önermek biçiminde sınır koymak da aynı yolu izler. Cümle kısa olur. Ses sakin kalır. Uygulama tutarlı olur. Örnek: sesler yükselirse odadan çıkıp yirmi dakika sonra dönerim. Tehdit yok. Talimat yok. Kendi adım var.

Yüksek uyarılma anında temasa ara vermek ve derin sorgulamayı sakinliğe bırakmak sınırın parçasıdır. Ara vermek ilişkiyi bitirmez. Döngüyü yavaşlatır. Dönüş saati söylemek güven verir. Sakinleşince konuşmak anlayışı artırır.

Sistematik aşağılama, tehdit, kontrol ya da şiddet içeren ilişkilerde bu üçgen sıradan bir çatışma değil, istismar dinamiğinin ifadesidir ve çift terapisi her zaman uygun seçenek değildir. Sürekli suistimal, aşağılama, denetim ya da şiddet varsa önce güvenliği sağlamadan ilişki çalışmasına girişmemek gerekir. Güvende olunmadığında rol analizinden önce güvenli yere geçmek ve acil destek aramak gerekir. Destek aramak güçsüzlük göstermez. Özellikle aşağılama, korkutma ya da kontrol örüntüsü sürüyorsa bir psikolog ile görüşmek yerinde olur. Psikolog, güvenliğinizi ve ilişki döngünüzü birlikte değerlendirmenize yardım eder. İstismar öyküsü ya da güvensizlik durumunda yalnızca ilişki düzeyinde kalmayıp bireysel psikolojik destek aramak gerekir. Yalnız taşımak zorunda kalmazsınız.

• Denenecek şey:

1. Tek bir sınır seçin.
2. Kendi davranışınızı yazın: ne yaparsınız, ne zaman dönersiniz.
3. Cümleyi sakin anda söyleyin.
4. Uygulamada tutarlı kalın.

Bir sonraki gerginlikte hangi köşede oturduğunuzu fark edip ihtiyacınızı ben diliyle nasıl açık söyleyebilirsiniz?