Yetişkinlikte Bitmeyen Kardeş Kavgalarına Psikodinamik Bakış

Bu yetişkin kardeş kavgası neden küçük bir sözle büyüyor?

Yetişkin kardeş kavgası sırasında bedeniniz şimdiki zamanda kalırken duygusal benliğiniz çocuklukta yaşanan bir incinme anına geri döner. Telefonda söylenen sıradan bir cümle, miras paylaşımında geçen kısa bir itiraz ya da bayram planı üzerine edilen tek kelime bir anda eski bir öfkeyi uyandırır. Sesiniz yükselir, kalbiniz hızlanır ve kendinizi kırk yaşınızda değil, çok daha küçük hissedersiniz. Çünkü o anda konuşan, yıllar önce aynı mutfak masasında ağlayan 10 yaşındaki haliniz. Bu kayma, stres altında daha erken bir döneme ait düşünme ve hissetme kalıplarına geri dönülmesi anlamına gelen regresyon olarak tanımlanır. Kardeş ilişkisi regresyon için güçlü bir tetikleyicidir çünkü en derin duygusal kayıtlar erken çocukluk döneminden gelir. Anne babanın sesi, evin kokusu, sofradaki oturma düzeni bile o kayıtları uyandırmaya yeter. Üzerinden 30 yıl geçse de o kayıtlar silinmez; yalnızca üstü örtülür. Örtü, yorgunluk ya da haksızlık hissiyle aralandığında eski tepki bütün şiddetiyle ortaya çıkar. Bu yüzden konu bugüne ait görünse bile tepki bugüne ait değildir. Kendinize öfke yükseldiğinde sormanız işinize yarar: şu an kaç yaşındayım. Bu soru sizi suçlamaz, yalnızca bugünkü yaşınıza ve bugünkü seçeneklerinize döndürür. Nefesiniz yavaşladığında cümleniz de değişir. Eski kayıt silinmez ama onun sizi yönetmesine izin vermezsiniz. Kurgusal bir örnek olarak sıradan başlayan bir telefon konuşmasının eski bir olayın aynı öfkesiyle kapanıp uzun sessizliğe dönüşmesini düşünebilirsiniz.

Sizce kardeşle çocukluğa dönmek ne demek?

Kardeşle çocukluğa dönmek, çocuklukta ham kaydedilen haksızlık duygusunun bugünkü küçük tetikleyiciyi büyütmesi demektir. Çocuklukta yaşanan haksızlık, kıskançlık ve paylaşım kavgaları ham duygularla kaydedilir ve üzeri örtülse bile silinmez. O yaşlarda adalet duygusu keskindir ama ifade gücü sınırlıdır. Paylaşılmayan oyuncak, ayrılan harçlık ya da öğretmene anlatılmayan bir olay zihinde olduğu gibi kalır. Yetişkinlikte tartışmanın konusu ev, para ya da ebeveyn bakımı olsa bile altta yatan duygu çocukluğa aittir, bu yüzden küçük bir söz büyük bir tepki doğurur. Siz o anda mutfaktaki 10 yaşındaki çocuksunuz; karşınızdaki de 12 yaşındaki abi. Roller donmuştur, ses tonları bile değişir. Biri alay eder, diğeri küser, biri bağırır, diğeri kapıyı çarpar. Dışarıdan bakınca iki yetişkinin basit bir planı konuşamadığı görülür. İçeride ise iki çocuğun yarım kalmış itirazı sürer. Yaşanan haksızlığa üzülme hakkını kendi içinizde onaylamanız gerekir. Üzüntüyü inkar etmek duyguyu büyütür. Duyguyu adlandırmak ise onu bugünden ayırır. Kendinize şunu söyleyebilirsiniz: o gün üzülmekte haklıydım, bugün ise başka bir çözüm seçebilirim. Geçmişe hak vermek, bugünü geçmişe teslim etmek değildir. Aksine, geçmişin yükünü bugünün cümlesinden ayırır. Haksızlık duygusu onaylandığında bağırmaya daha az ihtiyaç duyar. Konuşma bugüne döner ve konu konuşulabilir hale gelir.

Sizce kardeş küslüğü neden olur ve aylarca neden çözülmez?

Kardeş küslüğü neden olur sorusu çoğu zaman tek bir olaya bağlanır, oysa kilitlenmenin nedeni zihinde taşınan içsel temsillerdir. Psikanalitik bakışla baktığımızda, her birimizin zihninde bir "içsel kardeş" temsili taşıdığını görüyoruz [2]. Bu temsil, çocukluk boyunca yaşananların ve onlara yüklenen anlamların tortusudur. Bugün kardeşinizi gördüğünüzde, karşınızdaki 45 yaşındaki mühendis ya da öğretmen değil, zihninizdeki o içsel temsil. İçsel temsil donmuş kalıp güncellenmediğinde, karşıdaki kişinin bugünkü halini görmek neredeyse imkansız hale gelir. Kardeşiniz değişmiş olabilir, siz değişmiş olabilirsiniz, fakat temsil eski kalır. Aynı evin içinde büyüyen kardeşler farklı gerçeklikler geliştirir ve herkes kendi yaşantısına inanır. Nitel bir araştırmada, kardeşleriyle sorun yaşayan yetişkinlerin kendi hikayelerini anlatırken diğer kardeşin ne düşüneceğine dair yoğun bir merak duyduğu görülüyor [3]. Herkes kendi gerçekliğine öylesine inanır ki, diğerinin anlatacaklarının "dedikodu" gibi hissettirmesi bundan [3]. Biri kendini dışlanmış hatırlar, diğeri kendini yük taşımış hatırlar. İki anlatı da içten yaşanmıştır. Ortak bir olgu arandıkça uzaklık büyür. Bu aşamada kardeşten beklenen ihtiyacı adlandırmanız ve onu çocuklukta kalan adalet arayışından ayırt etmeniz yararlı olur. Şu an saygı mı bekliyorsunuz, dinlenmek mi istiyorsunuz, yükünüzün görülmesini mi istiyorsunuz? İhtiyaç bugüne aittir. Adalet arayışı ise çoğu zaman geçmişe aittir. İkisini ayırdığınızda talebiniz netleşir. Net talep, küslüğün sert kabuğunu yumuşatır.

Ebeveyninize kızarken öfkenizi neden kardeşinize boşaltıyorsunuz?

Ebeveyne yöneltilemeyen öfke çoğu zaman yatay düzlemde kardeşe akar. Yer değiştirmede kişi asıl kaynağa yöneltemediği öfkeyi daha az tehdit edici bir hedefe yönlendirir. Ebeveyne kızmak çocuk zihni için tehlikeli hissedilir çünkü ebeveyn sevgi ve güvenlik kaynağıdır, kardeş ise yatay düzlemde daha güvenli bir hedef olarak görülür. Kardeşle kavga edilebilir, kapı çarpılabilir, sonra aynı evde yaşanmaya devam edilir. Ebeveynle çatışmak ise terk edilme korkusunu uyandırır. Bu yüzden öfke yön değiştirir. Öfkenin asıl kaynağıyla yüzleşmek yerine kardeşe odaklanmak acıyı bir süre dindirir ama kişiyi çocukluk konumunda sabitler. Rahatlama kısadır, döngü uzundur. Kardeşe duyulan yoğun öfke, altta yatan sevilmeme korkusu, görülmemiş olmanın kırgınlığı ve terk edilme acısını maskeler. Kayırma yaşantıları bu maskeyi kalınlaştırır. Bir çalışmada, ebeveynlerin diğer kardeşi kayırması ile kişinin geliştirdiği kişilik örüntüleri arasında anlamlı bağlantılar bulundu kaynakçayı altta vereceğim [1]. Anne reddi ve aşırı koruyuculuğu, kırılgan narsisizm ile pozitif korelasyon sergiliyor [1]. Aynı araştırmada, borderline kişilik örgütlenmesinin hem kardeş çatışması hem de anne-baba reddi ve aşırı koruyuculuğu ile ilişkili olduğu görülüyor [1]. Bu cümleler bir tanı anlatmaz, yalnızca erken ilişkisel iklimle bugünkü duyarlılık arasında bir ilişki olduğunu gösterir. Vurma, incitme, gülme, bağırılma döngüsü, özellikle duygusal ihmalin olduğu evlerde çocuklar için bir tür temas biçimi haline gelir [2]. Kavga bile ilgisizlikten iyidir. Aile buluşmalarında kimin kimi hangi sözle eski role çağırdığını sessizce gözlemlemeniz bu döngüyü fark etmenize yardım eder. Kim alay ediyor, kim küçümsüyor, kim arabuluculuğa koşuyor. Gözlem, tepkiyi geciktirir. Geciken tepki, seçilmiş tepki olur.

Sizce ailede görünmez roller sofrada nasıl devreye giriyor?

Ailede görünmez roller bir araya gelindiğinde otomatik olarak devreye girer ve sizi eski koltuğunuza oturtur. Aile sistemlerinde görünmez kurallar ve roller vardır ve aile bir araya geldiğinde bu roller kendiliğinden devreye girer. Biri başarılı çocuktur, biri sorunlu çocuktur, biri barıştırıcıdır, biri sessizdir. Yıllar geçse, hepiniz 50'lerinize gelseniz de, bir araya geldiğinizde bu roller otomatik devreye girer. Kişi rolünün dışına çıkmaya çalıştığında sistem direnç göstererek onu eski yerine çekmeye çalışır. Sakin konuşmaya çalışırsınız, biri gülümser. Sınır koymaya çalışırsınız, biri konuyu değiştirir. Eski düzen korunmak istenir. Siz ne zaman talepkar olsanız, ablanız "yine başladın" der ve siz o an yine 10 yaşındaki şikayet eden çocuk olur veya onun gözünde o koltuğa oturtulursunuz ve döngü tamamlanır. Cümle kısadır ama etkisi büyüktür. Sofrada herkes bir anda çocukluğa döner. Bu tabloyu değiştirmek için suçlayıcı sen dili yerine yalnızca kendi deneyiminizi sahiplenerek konuşmanız gerekir. Duygusal deneyimi savunma yaratmadan dürüstçe aktarmanız, karşı tarafın savunmasını da düşürür. Sen hep böylesin yerine, o cümleyi duyduğumda kendimi küçük ve duyulmamış hissediyorum demek daha açıktır. İlk cümle yargılar, ikinci cümle bilgi verir. Bilgi, pazarlığa açıktır. Yargı, kavgaya çağırır. Bayramda ebeveyne yardım eden kardeşi izlerken kenarda kalma duygusunun günü zehirlemesi bu rollerin sessiz çalıştığını gösterir. Barışma umuduyla bir araya gelinmesine rağmen aynı suçlayıcı cümlelerle eski döngüye girilmesi de aynı mekanizmanın sonucudur.

O değişmeden kardeşle sınır koymak nasıl mümkün olur?

Kardeşle sınır koymak karşı tarafı değiştirmek değil kendi durulacak yerinizi tanımlamaktır. Adalet duygusu başka bir yetişkinden alınabilecek bir şey değildir, kişinin içinde kurulması gereken bir dengedir. Küslük bu acıları sert bir kabuğun altında saklar, kişiyi korurken çözümü dondurur ve haksızlığa uğramışlık duygusunu canlı tutar. Konuşmayı kesmek ilişkiyi askıya alarak kontrol sağlama hissi verir, ancak beklenen pişmanlık karşılığı genellikle gerçekleşmez. Beklenti uzadıkça kırgınlık artar. İkincil kazanç dediğimiz durum burada ortaya çıkar, haklılık konumu korunur ama temas kaybolur. Sınır, bu kaybı durdurur. Sınır koyarken karşı tarafı değiştirmeye çalışarak değil, yalnızca kendi duracağınız yeri tanımlayarak ilerlemeniz gerekir. Suçlayıcı dil sürdüğünde sakin konuşmaya hazır olduğunuzu belirtip suçlamaya maruz kalınmayacağınızı ifade etmeniz bir sınır cümlesidir. Suçlamalara maruz kalınan konuşmayı aynı biçimde sürdürmemeniz de sizi korur. Sesi yükseltmeden, kapıyı çarpmadan, konuyu kapatabilirsiniz. Aile yemeğinde söylenen genelleyici bir sözle kişinin yeniden şikayet eden çocuk rolüne yerleştirilmesi karşısında sessiz kalmak zorunda değilsiniz. Kısa ve net konuşmak yeterlidir. Belirtiler uzun süredir devam ediyorsa ya da günlük yaşamınızı, uykunuzu ve iş düzeninizi aksatıyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi ertelememeniz iyi olur. Sürekli yaralama ve kopamama örüntüsü, yoğun ruhsal sıkıntı ya da baş edilemeyen aile hesaplaşması durumunda tek başınıza çabalamamanız ve destek aramanız önemlidir. Bir ruh sağlığı uzmanı bu döngüyü dışarıdan görmenize yardım edebilir. Başvuru bir başarısızlık işareti değildir. Bazen eski kayıtlar tek başına çözülmez. İdeal yakınlık beklentisini dayatmadan, yıkıcı döngüye dönüşen teması sürdürmeden kendi payınıza düşeni yapmanız mümkündür.

Yıllar sonra küslükten barışmaya geçiş nasıl başlar?

Küslükten barışmaya geçiş büyük bir yüzleşmeyle değil, zalimleşmeyen bir mesafede ılımlı temasla başlar. Kardeşinizle sırdaş olamıyorsanız, küs ölmek yerine; belki yılda dört kez telefonda 10 dakika konuşan, birbirinin çocuklarının doğum günlerini hatırlayan iki yetişkin olmak yeterli. Bu ölçü küçümsenecek bir ölçü değildir. Herkesle her şeyi konuşmak zorunda değilsiniz. Sırdaşlık olmuyorsa bağı zalimleşmeyen bir mesafede ve ılımlı bir temas düzeyinde sürdürmeniz ilişkinin saygınlığını korur. Bayram mesajı, kısa bir telefon, gerektiğinde yardım isteme ya da yardım etme bu temasın parçalarıdır. Ilımlı sıcaklık bağlamında yaşanan ılımlı düzeydeki kardeş çatışmasının, aslında sosyal yeterliliği artırabildiğini gösteren araştırmalar var [2]. Küçük anlaşmazlıkları konuşabilen kişiler, başka ilişkilerde de sınır koymayı ve uzlaşmayı daha kolay öğrenir.