Borderline Annenin Kızı Olmak: Zorluklar ve İyileşme

"Annem elinden geleni yaptı, öfkeyi yok sayarsam iyileşirim." Bu cümle vefa gibi duyulsa da öfkeyi yok saymayı iyileşme sanmak yanılgıdır ve yaşananları meşrulaştırmadan anlamlandırmak gerekir. Bu yazı, annenizin duygularını yönetmeye koşullanmanın yetişkinlikte sınır ve pusula kaybına dönüşmesini anlatıyor. Suçlulukla kendinizi yıpratmak yerine öğrenilmiş bir örüntüyü fark etmek ve sınırla onarmak mümkün. Size sunulan çerçeve, yaşadıklarınızı ne küçümsüyor ne de bir etikete indirgiyor. Anlamayı, ayırt etmeyi ve küçük adımlarla yeniden inşa etmeyi öneriyor.

"Borderline anne ile ilişki de normal bir anne kız ilişkisidir, sorun çocuktadır"

Bu inanış, borderline anne ile büyümenin yarattığı yükü görünmez kıldığı için yayılır. Çevreden gelen (iyi niyetli ama dışarıdan bakan) yorumlar, annenin zorlandığını değil sizin abarttığınızı söyler. Kültürel annelik ideali (her koşulda şefkatli ve dengeli anne tablosu) bu tabloya uymayan deneyimi dile getirmeyi zorlaştırır. Oysa yerine konacak gerçek daha açıklayıcıdır. Borderline yapıdaki bir ebeveynle büyüyen çocuk erken yaşta çevirmen rolü üstlenir ve doğal hiyerarşi tersine dönerek çocuk annenin duygularını düzenlemeye başlar. Çünkü anne, kendi duygu düzenleme kapasitesindeki eksiklik nedeniyle size tutarlı bir duygusal yuva sağlayamaz. 2019'da 140 araştırmayı birleştiren kapsamlı bir çalışma [1], borderline annelerin özellikle duygu tanıma, hassasiyet ve zihinselleştirme alanlarında zorluk yaşadığını ortaya koyuyor.

Çocuk korktuğunda ya da sıkıntı yaşadığında temas aradığı ebeveynden tutarlı bir yatıştırma alabilirse zamanla kendi duygularını düzenleme becerisini içselleştirir. Bu döngü, gelişimin sessiz okuludur. Borderline anne çocuğun sıkıntı sinyalini çoğunlukla kendi duygusal fırtınasının içinden okur ve bunu ihtiyaç çağrısı olarak değil kendi yetersizliğine bir saldırı olarak algılayıp geri çekilebilir ya da öfkelenebilir. Çocuk ağladığında bunu bir ihtiyaç çağrısı olarak değil, kendi yetersizliğine bir saldırı olarak algılayabilir; sonuçta yatıştırmak yerine geri çekilir ya da öfkelenir. 17 kesitsel çalışmayı inceleyen bir derleme [2], annedeki borderline kişilik bozukluğunun; davranış alanında azalmış hassasiyet, duygulanım alanında artmış stres ve bilişsel alanda zayıf zihinselleştirmeyle bağlantılı olduğunu gösteriyor. Böyle bir evde çocuk, annem benim duygularımla baş edemez o halde ben onunkileri yönetmeliyim biçiminde özetlenebilecek bir baş etme stratejisi geliştirir. Rol değişimi denen bu tersine dönüş, annenin patlamalarını yatıştırmayı ve kırılganlığını sarmalamayı öğretir. Zihinselleştirme denen kapasite, bir başkasının içsel dünyasını merak edebilme ve kendi zihniyle onunkini ayırt edebilme becerisidir. Bu kapasite evde yeterince modellenmediğinde siz kendi aklınızla annenizin aklını karıştırabilirsiniz. Kendinize şunu sorabilirsiniz, bu eleştiri gerçekten benimle mi ilgili yoksa ben mi böyle duymaya koşullandım. Bu soru, suçluluğu silmek için değil kaynağını ayırt etmek içindir.

"Borderline annenin kızı olmak annenin her sıkıntısını üstlenmektir"

Bu ikinci yanılgı, borderline annenin kızı olmak ifadesini bir kader tanımına çevirdiği için tutunur. Kız çocuğun duyarlılığı övülür (ne kadar anlayışlı, annesini ne güzel idare ediyor) ve fedakarlık sevgiyle eş tutulur. Zamanla kendi duygusal gerçekliğini askıya almak bir erdem gibi kodlanır. Oysa bu refleksin kökeni sevginin doğasında değil öğrenilmiş düzendedir. Annenin sıkıntısını yatıştırmak uğruna kendi duygusal gerçekliğini askıya almak zamanla refleksleşir ve başka ilişkilerde de rahatsızlık sezilir sezilmez durumu toparlamaya girişmeye dönüşür. Varsayımsal bir örnek, arayanın anne olduğunu görünce açmazsa suçluluk açarsa tedirginlik hisseden ve çocuklukta kaş çizgisinden kapı kapatış hızından ruh hali okuyan yetişkinin halidir. Çocuklukta ses tonundaki dalgalanmayı sezmek hayatta kalma becerisiydi. Yorgunluğunuzu bile inkar etmeyi, bana kızgın mısın sorusuna sığınmayı o yıllarda öğrendiniz.

Yetişkinlikte bu örüntü, sınır koymayıp sabretmeyi deneyerek öfke biriktirip patlatma ve telafi döngüsünü beslememek gerektiği halde tam tersini yapmaya iter. Susarsınız, birikir, taşar, sonra özür ve aşırı telafi gelir. Hayır demek kendini kötü biri gibi hissettirebilir ve bu duygu ahlaki zayıflıktan çok öğrenilmiş bir bağlanma örüntüsünün yankısıdır. Çocuklukta sınır koymayı bağ kopması tehdidi olarak deneyimlemek yetişkinlikte sınır koymayı ihanet gibi yaşatır. Sınır koyulduğunda hissedilen suçluluk çocuklukta kurulan içsel çalışan modelin yankısıdır. 2018'de borderline tanılı bir yakını olan aile üyeleriyle yapılan bir çalışma [4] bu ikilemi çarpıcı biçimde ortaya koyuyor. Sevgiyle tükenmişlik aynı evde büyür. İşe yarayan küçük bir cümle, uygun olmayan zamanda dinleyemeyeceğinizi söyleyip sakin olunan bir zamanda aramayı teklif etmektir. Suçluluk yükseldiğinde duyguyu inkar etmeden adlandırmak ve eski bir kuralın çiğnenmesiyle gerçek bir yanlış arasındaki farkı sorgulamak rahatlatır. Sınır koymayı karşındakini cezalandırmak için kullanmamak da bu dengenin parçasıdır. Amaç mesafe cezası değil temasın sürdürülebilirliğidir.

"Annede sınır koymak ve suçluluk hissetmemek sevgisizliktir"

Bu üçüncü inanış, annede sınır koymak ve suçluluk duygusunu sevginin ölçüsü saydığı için yayılır. Sınır koyan evlat (bencil, nankör, soğuk) etiketleriyle karşılaşır. Aile içi anlatı, sınır koymanın karşındakini cezalandırmak ya da varoluş sözleşmesini ihlal etmek anlamına geldiği inancıyla pekişir. Halbuki sınır, cezalandırma değildir. Sınır, ilişkinin kendi benliğinizi yaşayabilecek alan bırakıp bırakmadığına bakmak ve uzaklaşma ile alan açma ihtiyacını birbirine karıştırmamak için çizilir. Uzaklaşma kopmaya yönelir, alan açma kalmaya yönelir. Bu ayrım, suçluluğun sesini kısar.

Çocuklukta sınır koymayı bağ kopması tehdidi olarak deneyimlemek yetişkinlikte sınır koymayı ihanet gibi yaşatır. Bu yüzden hayır demek kendini kötü biri gibi hissettirebilir ve bu duygu ahlaki zayıflıktan çok öğrenilmiş bir bağlanma örüntüsünün yankısıdır. Sınır koyulduğunda hissedilen suçluluk çocuklukta kurulan içsel çalışan modelin yankısıdır. 2018'de borderline tanılı bir yakını olan aile üyeleriyle yapılan bir çalışma [4] bu ikilemi çarpıcı biçimde ortaya koyuyor. Yakınlar hem korumak hem kendilerini korumak ister. İkisi arasında salınmak sevgisizlik değil bağın ağırlığıdır. İletişimin tonunu ve sıklığını bilinçli olarak düzenlemek ve görüşmeleri kontrol edilebilir ortam ve süreyle sınırlamak bu ağırlığı taşır. Yüz yüze buluşmalardan önce çıkış stratejisi belirlemek de aynı işe yarar. Eve dönüş saatini önceden kararlaştırmak, kalabalık bir mekanda buluşmak, zor konu açılırsa yürüyüşe çıkmak gibi basit planlar sinir sisteminizi korur. Sınır koyup sabretmeyi deneyerek öfke biriktirip patlatma ve telafi döngüsünü beslememek için düzenli ve öngörülebilir temas, seyrek ve patlamalı temastan daha onarıcıdır.

"Ambivalans sevgi ve öfke bir arada olmaz, biri diğerini siler"

Bu dördüncü yanılgı, anneye duyulan sevgi ile öfkenin bir arada bulunamayacağı ve birini hissetmenin diğerini inkar etmeyi gerektirdiği sanısından beslenir. İyi evlat anlatısı (hep minnettar, hep yumuşak) öfkeyi yasak bölge ilan eder. Öfke hissedince sevgi silinmiş gibi korkulur ya da sevgi hissedince öfke ayıp gibi gömülür. Oysa ambivalans sevgi ve öfke aynı kalpte yan yana durabilir. Derin sevgi ile öfke tortusu birbirini dışlamaz ve aynı anda var olabilir. Aynı ebeveynden hem sevgi hem korku alan çocuk iyi anne ve kötü anne imgelerini ayrı tutarak baş eder. Bu, çocuk aklının bulduğu akıllıca bir çözümdür. Bütünlüklü göremediğini bölerek korur.

Yetişkinlikte bu bölünme ilişkilerde ani idealize etme ve birdenbire değersizleştirme döngüleri olarak kendini gösterebilir. Siyah beyaz düşünme eğilimi borderline bir ebeveynle büyümenin sık görülen içselleştirilmiş bir kalıntısıdır. Yardım arayan gençlerle yapılan 2022 tarihli bir çalışma [3], anneyle yaşanan olumsuz etkileşimlerin borderline belirtileri anlamlı ölçüde artırdığını, buna karşılık destekleyici etkileşimlerin aynı güçlü etkiye sahip olmadığını gösteriyor. Bu bulgu, tek bir güzel günün eski yarayı silmediğini ama tekrarlayan gerilimin iz bıraktığını düşündürür. Onarım için duyguları aynı masaya oturtmak gerekir. Sevgiyi ve öfkeyi ve bağlacıyla yan yana tutan iç konuşma yapmak, annenizi hem sevdiğinizi hem kızgın olduğunuzu söyleyebilmenize alan açar. Kendinize şunu da sorabilirsiniz, bu anda gördüğüm şeyin tüm resim olduğuna emin miyim. Bu soru, yaşadıklarınızı meşrulaştırmadan anlamlandırmak ve öfkeyi yok saymamak için bir kapı aralar. Affetmek ya da unutmak zorunda değilsiniz. Annem elinden geleni yaptı düşüncesiyle öfkeyi yok saymanın iyileştirici olduğu ve iyileşmenin affetmeyi ya da unutmayı zorunlu kıldığı kanısı, bu bölümde düzeltilmesi gereken yüklerden biridir. Anlamak, haklı çıkarmak değildir.

"Kendi ihtiyaçlarını duymak bencilliktir, rol değişimi parentification abartıdır"

Son yanılgı, kendi ihtiyaçlarını duymak çabasını bencillik saydığı ve rol değişimi parentification kavramını abartı bulduğu için yayılır. Anne ile çocuk arasındaki doğal hiyerarşinin tersine dönerek çocuğun annenin duygularını düzenlemeye, patlamalarını yatıştırmaya ve kırılganlığını sarmalamaya başlaması dışarıdan bakınca olgunluk gibi görünür. Erken yaşta çevirmenlik yapan çocuk (duyguları okuyan, ortamı yumuşatan, krizi önleyen) takdir edilir. Bedeli yıllar sonra çıkar. Kendi isteklerini ve bedensel ihtiyaçlarını duyamamak bir karakter özelliği değil gelişimsel bir boşluğun yetişkinlikteki yansıması olarak anlam kazanır. Burada [1] altı çizilen önemli bir mekanizma, erken dönem uyumsuz ebeveynliğin duygu düzenleme, sosyal biliş ve bağlanma güvenliğini sekteye uğrattığıdır.

İyileşme annenin değişmesini beklemek değildir ve ilişkiyi kesmeyi gerektirmez. Onun sınırlılıklarını anlamak ile ihtiyaçların karşılanmadığını kabul etmek aynı anda tutulabilir ve bu iyileşmenin temel taşlarından biridir. Pusulayı yeniden inşa etmek küçük sorularla başlar. Kendinize sormak, şu anda canım ne istiyor, bu soruların en sadesidir. Bu hafta sonu ne yapmak istersin sorusuna fark etmez demek yerine yalnız kalmak mı biriyle vakit geçirmek mi diye kendine danışmayı denemek küçük bir kalibrasyondur. Küçük karar anlarında durup kendine danışarak içsel pusulayı yeniden kalibre etmek, büyük kararlarda sesinizi duyulur kılar. Karar alırken annemin bu karar hakkında ne düşünürdü sorusunun yanına ben bu kararıma hangi değerime dayanarak vardım sorusunu eklemek, kendi iç sesinizle annenin sesini ayırt etmeyi öğretir. Bu ayrım çalışması zaman alır. Ne istediğini bilmez hal yaşam kalitenizi etkiliyorsa, uyku ve iştah düzeniniz bozuluyorsa, ilişkilerde sürekli tetikteyseniz ya da günlük yaşamı sürdürmekte zorlanıyorsanız bir psikolojik danışman ile görüşmeyi düşünebilirsiniz. Bir uzmanla çalışmak, örüntüleri daha güvenli bir aynada görmenize ve sınır cümlelerini prova etmenize yardımcı olur. Destek aramak, ailenize ihanet değil kendinize sadakattir.

Çünkü anne, kendi duygu düzenleme kapasitesindeki eksiklik nedeniyle size tutarlı bir duygusal yuva sağlayamaz. 2019'da 140 araştırmayı birleştiren kapsamlı bir çalışma [1], borderline annelerin özellikle duygu tanıma, hassasiyet ve zihinselleştirme alanlarında zorluk yaşadığını ortaya koyuyor. Bu bilgi, suçluluğu değil anlayışı büyütmek içindir. Sınır ve pusula inşası, eksik kalan yuvayı yetişkin halinizle içeriden kurma çabasıdır. Bu çaba, sevgiyi inkar etmeden öfkeye yer açar ve geçmişi yeniden yazmadan geleceği yeniden düzenler.