EMDR Terapisi ile Fobi Tedavisi: Kedi, Köpek, Uçak

EMDR terapisi fobinin mantıkla çözülmeyen tarafına nasıl bakıyor?

EMDR terapisi fobiye yanlış bir düşünce gibi yaklaşmaz, bedende kalmış işlenmemiş bir kayıt gibi yaklaşır. Fobi mantıkla başlamaz, yaşanan korkutucu bir olay ya da atmosferin bedensel duyumlarla birlikte sinir sistemine kazınmasıyla oluşur. O an kalp çarpıntısı, nefes darlığı, kasılma ve mide bulantısı gibi duyumlar korkunun içine işlenir ve kayıt bu haliyle tutulur. Sonra aradan zaman geçer, siz büyürsünüz, bilgi edinirsiniz, kedilerin çoğu zaman zararsız olduğunu ya da uçakların istatistiksel olarak güvenli olduğunu öğrenirsiniz. Korkuyu bugünkü yetişkin aklıyla sakinleştirmeye çalışmak çoğu zaman işe yaramaz çünkü korkunun kaynağı geçmişte kalmıştır. Yetişkin aklınız bugündedir, bedeniniz ise o eski sahnededir. Bu yüzden kendinize saçmalama dediğinizde bile elleriniz terler ve içinizden kaçmak gelir. Yapılacak ilk iş korkuyla kavga etmek değildir, onu dinlemektir. Korkunun söylediği cümlelerin altını çizmek size nerede takılı kaldığınızı gösterir. Ben kontrolü kaybederim, bana zarar gelir, rezil olurum gibi cümleler çoğu zaman bugünün değerlendirmesi değildir, o eski kaydın içinden konuşur. Bu cümleleri fark ettiğinizde kendinizi suçlamayı bırakırsınız. Sorun iradesizlik değildir, tamamlanmamış bir işlemdir.

Karşılaşma ihtimali bile varken bedenim neden hemen alarm veriyor?

Benzer bir durumla karşılaşma ihtimali, kişi farkına varmadan bedensel izi tetikler ve kaçınma başlar. Siz henüz köpeği görmezsiniz, sadece tasmalı bir köpeğin bu sokakta olabileceğini düşünürsünüz ve bedeniniz önden tepki verir. Kalbiniz hızlanır, omuzlarınız kasılır, dikkatiniz daralır. Aradan yıllar geçse de benzer bir ses, koku, görüntü o kareyi anında aktive eder [2]. Havaalanı kokusu, uçak sesi ya da bilet düşüncesinin eski kaydı oynatması bu yüzdendir. Zihin bugünkü durumu değerlendirmez, eski kareyle eşleştirir ve tehlike varmış gibi davranır. Bu eşleşme çok hızlı olur, siz fark etmeden karar verilmiş gibidir. Yolunuzu değiştirirsiniz, balkon kapısını kapatırsınız, bilet almayı ertelersiniz. Dışarıdan bakınca abartı görünür, içeriden bakınca zorunluluk gibi hissedilir. Çünkü beden sizi korumaya çalışır. Kendinizi gözlemlemek işe yarar. Korkuyla ilgili akla gelen en eski sahnedeki duygu ve beden duyumuna odaklanarak not almak, alarmın nereden beslendiğini anlamanıza yardım eder. Hayali bir örnek olarak köpeğin üzerine doğru koşması ya da uçakta türbülansta kontrolü kaybetme hissi düşünülebilir. En eski anıyı bulmak için zihni zorlamamak gerekir. Aklınıza gelen ilk sahne yeterlidir, detayları eşelemek gerekmez. Önemli olan o sahnede ne hissettiğiniz ve bedeninizde ne duyumsadığınızdır.

Kaçınma döngüsü bana rahatlama gibi gelirken korkuyu neden büyütüyor?

Kaçınma döngüsü rahatlattığı için sürer, rahatlattığı için de korkuyu büyütür. Kaçınma, korkunun zarar veremeyeceğine dair kanıt toplamayı engeller ve korkuyu besleyerek büyütür. Kedi gelmesin diye balkon kapılarını kapatmak ve korkulan sokaktan geçmemek için yolu uzatmak ilk anda işe yarar gibi görünür. Gerilim düşer, nefes normale döner, içiniz rahatlar. Kaçınmadan gelen anlık rahatlama beyne kaçınmanın felaketi önlediği mesajını verir ve dünyayı giderek daraltır. Beyin şöyle okur, iyi ki kaçtın yoksa kötü bir şey olurdu. Korku test edilmez, tersi de öğrenilmez. Bir dahaki sefere alarm daha erken çalar. Gidilmeyen yerler çoğalır, ertelenen planlar birikir, hayat sessizce küçülür. Bu küçülmeyi görmek çoğu zaman korkunun kendisiyle yüzleşmekten daha sarsıcı olur. Bu yüzden korkunun kaybettirdiklerini somut biçimde listelemek yararlı olur. Gidilemeyen yerler, katılınamayan buluşmalar, kaçınılan etkinlikler aklınıza geldiği gibi yazılır. Liste uzadıkça kaçınma döngüsü görünür hale gelir. Sorun cesaretsizlik değildir, öğrenmenin yarım kalmasıdır. Kaçındıkça rahatlarsınız, rahatladıkça kaçınma güçlenir, kaçınma güçlendikçe korku daha gerçek görünür.

Sıradan tedirginlikle fobi tedavisi gerektiren korkuyu nasıl ayırabilirim?

Fobi tedavisi gereken korku günlük tedirginlikten şiddetiyle, süresiyle ve hayatı daraltmasıyla ayrılır. Fobiyi sıradan tedirginlikten ayıran özellikler korkunun durumla orantısız şiddeti, kaçınma örüntüsünün hayatı daraltması ve durumun süreklilik göstermesidir. Herkes uçakta türbülansta gerilir, pek çok kişi büyük bir köpek aniden havladığında irkilir. Fobide tepki orada bitmez. Saatler öncesinden başlar, sonrasında uzun süre sürer, bedeni ve zihni esir alır. Fobi yalnızca korkulan nesneden ibaret değildir, uyku ve duygudurum ile gündelik işlevselliği etkileyen bir zincirleme tepki başlatır. Uykuya dalmakta zorlanma, uyanınca yorgun hissetme, gün içinde gergin gezinme ve küçük aksiliklere büyük tepki verme bu zincire eklenir. Özgül fobilerin bir kez yerleştiğinde yirmi yıldan uzun sürebildiğini gösteren araştırmalar var [1]. Bu süreklilik önemlidir, çünkü korku kendiliğinden sönümlenmez, aksine kaçınma ile korunur. Hollanda'da yapılan bir araştırma, hastaneye yatış sonrası eşik altı travma belirtileri gösteren çocuklarda EMDR'nin özellikle kan-enjeksiyon-yaralanma fobisi, depresyon ve uyku sorunları gibi alanlarda olağan bakıma kıyasla anlamlı iyileşme sağladığını ortaya koydu [7]. Bu bulgu korkunun tek başına bir nesne korkusu olmadığını, uyku ve duygudurumla birlikte ele alınması gerektiğini düşündürür. Kendinize sormak iyi bir başlangıç olur, bu korku olmasa bugünkü hayatta ne değişirdi. Cevap birkaç sokak ya da birkaç uçuş değilse, hayatın geneline yayılmış bir daralma varsa destek zamanı gelmiş olabilir. Korku uykunuzu bozuyorsa, işinizi ya da ilişkilerinizi etkiliyorsa, tek başınıza yönetmekte zorlanıyorsanız bir psikolog, bir psikiyatrist ya da bir psikolojik danışman ile konuşmak anlamlı olur. İlk görüşmelerde rahatsız edici anının içine doğrudan dalmamak gerekir, önce bugünkü zorlanma anlaşılır. EMDR alanında eğitim almış bir klinik psikologla yapacağınız kısa bir ön görüşme, korkunun gününüzde ne kadar yer tuttuğunu daha açık görmenize yardımcı olabilir.

Uyumsal Bilgi İşleme modeli geçmişte takılı kalan anıyı nasıl açıklıyor?

Uyumsal Bilgi İşleme modeli zihnin her yaşantıyı sindirip depoladığını, kapasite aşıldığında ise kaydın ham kaldığını söyler. Uyumsal Bilgi İşleme modeline göre zihin o anki kapasitesiyle işleyemediği anı bedende ve zihinde ham haliyle saklar. Normalde zor bir olay konuşulur, düşünülür, rüyalarda döner ve zamanla anlam kazanır. Korku çok yoğunsa, kişi çok küçükse ya da destek yoksa bu sindirme yarım kalır. Anı bugüne taşınır, ama anı olarak taşınmaz, alarm olarak taşınır. Koku, ses, görüntü, beden duyumu ve o anki düşünce birlikte paketlenir. Sonra benzer bir ipucu paketi açar. Siz geçmişi hatırlar gibi olmazsınız, geçmişi yeniden yaşar gibi olursunuz. İşlenmemiş anılar konuşarak, mantık yürüterek ya da zamanın geçmesini bekleyerek kendiliğinden çözülmez. Zaman araya girer ama kayıt değişmez, bu yüzden yıllar sonra bile tepki ilk günkü tazeliğini korur. Anksiyete bozuklukları üzerine yapılan güncel bir derleme, EMDR'nin bu taşıma işlemini sosyal anksiyeteden panik bozukluğa, özgül fobiden performans kaygısına kadar uzanan geniş bir yelpazede umut verici sonuçlarla gerçekleştirdiğini ortaya koyuyor [3]. Buradaki taşıma, anının silinmesi değildir, anının sindirilmesidir. Geleceği düşünmek bugünü anlamlandırır. Korku ortadan kalksa yapılmak istenen şeyleri düşünmek ve ciddiye almak, çalışmanın yönünü belirler. Arkadaşta kalan kediye rağmen ziyarete gitmek, kısa bir uçuşla bir yakını görmek, köpekli parkta yürümek gibi istekler hedeftir. İşlenmemiş anıların yalnız çabayla çözülmesini beklememek ve yapılandırılmış destek gerektiğini bilmek gerekir. Kendini zorlamak kaydı işlemez, çoğu zaman alarmı daha da hassas hale getirir.

Göz hareketleri yaparken rahatsız edici anıyı tutmak neyi değiştiriyor?

EMDR terapisi anıyı unutturmaz, anıya verilen alarm tepkisini yatıştırır. EMDR uzun uzun konuşup anıyı didikleyen bir süreç değildir, önce güvenli zemin hazırlanır ve korku ile hedef birlikte belirlenir. İlk görüşmelerde bugünkü hayat, tetikleyiciler ve baş etme yolları konuşulur. Sizi sakinleştiren bir yer ya da durum belirlenir, gerektiğinde durmayı öğrenirsiniz. Hedef netleşmeden eski kayda girilmez. İşlem aşamasında rahatsız edici anı, beden duyumu, düşünce ve duygu ile birlikte zihinde tutulurken yönlendirilmiş göz hareketleri ya da dokunsal uyaranlar uygulanır. Siz anıyı aklınızda tutarsınız, aynı anda terapistin yönlendirdiği uyarımı takip edersiniz. Bu ikili görev, çalışma belleği üzerinde dikkatli bir yük oluşturur [5]. Anıyı tutarken uyarımı takip etmek çalışma belleği üzerinde yük oluşturur ve anının canlılığı ile yakıcılığı bu yük altında azalır. Anı silinmez, ama görüntüsü solar, sesi kısılır, bedendeki basınç düşer. Seansta anının tüm ayrıntılarını sözlü olarak anlatmak gerekmez. Anıyı ayrıntılarıyla sözlü anlatmaya zorlamamak bu yöntemin doğal bir parçasıdır. Sessizce tutmak yeterlidir, kelime kelime dökmek gerekmez. Sürecin sonunda eski anıya bugünkü bakışla uygun düşen gerçekçi bir düşünce yerleştirilir ve duygusal yük boşaldığı için bu düşünce doğru hissettirir. Artık ben çaresizdim yerine o zaman küçüktüm şimdi yetişkinim gibi bir cümle boş bir olumlama gibi durmaz, bedene uygun gelir. Benzer şekilde, özgül fobi ve sınav kaygısını bir arada yaşayan ergenlerle yapılan bir çalışmada, beş oturumluk EMDR uygulamasıyla fobi puanlarının anlamlı ölçüde düştüğü ve bu düşüşün istatistiksel olarak güçlü olduğu bulunmuştur [2]. Bu tür bulgular yöntemin kısa sürede değişim yaratabileceğini düşündürür, ancak herkeste aynı sonucu garanti etmez. Sürece uygun olup olmadığınızı anlamak için EMDR konusunda eğitimli bir klinik psikologla ön görüşme yapmak en sağlıklı yoldur. Ön görüşme korkuyu küçümsemez, hedefi netleştirir ve hazırlığı güçlendirir.

Uçuş fobisi ve kedi köpek fobisi maruz kalmadan da yatışır mı?

Uçuş fobisi çoğu zaman tek bir anıdan değil, birikmiş sahnelerden beslenir. Korkunun üstüne gitmek, yani maruz bırakma, fobi tedavisinde kanıtlanmış güçlü bir tekniktir [8]. Maruz bırakma korkulan duruma alışmayı ve korku tepkisinin bastırılmasını sağlayabilirken altta yatan işlenmemiş kayıt yerinde durabilir. Kişi uçağa binebilir, ama her uçuş öncesi günlerce uyuyamayabilir. Kediyle aynı evde durabilir, ama bedeni hep tetikte kalabilir. Davranış düzelir, alarm içeride çalışmaya devam eder. Uçuş fobisiyle ilgili bir olgu sunumunda, yalnızca sınırlı sayıda EMDR seansı sonrasında kişilerin uzun mesafeli uçuşları hiçbir kaygı duymadan tamamlayabildiği ve altı aylık izlemde bu durumun korunduğu bildirilmiştir [4]. Bu, herkes için aynı olacağı anlamına gelmez, ama kök kayıt işlendiğinde değişimin uçuşa da taşınabileceğini gösterir. Kedi köpek fobisi için de mantık aynıdır. Amaç hayvanları sevmek değildir, amaç bedenin her teması felaket gibi okumasını durdurmaktır. EMDR korkulan nesneye karşı umursamaz hale getirmez, alarm tepkisini sağlıklı tedbire dönüştürür. Sağlıklı tedbir köpeğe el uzatmadan önce sahibine sormaktır, uçuşta emniyet kemerini takmaktır. Fobi ise sokak değiştirmektir, bileti hiç almamaktır, kalbi ağza getirmektir. Bu yazı maruz bırakmanın yerini tutmayı ya da her korkuyu anlatmaz, yalnızca bedende kalmış kaydın yeniden işlenmesi yolunu anlatır. En eski anıyı bulmak için zihni zorlamamak ve yapılandırılmış destek olmadan eski sahnelerin içine dalmamak gerekir. Korku uzun sürmüşse, hayatı daraltmışsa, uyku ve duygudurumu etkilemişse yalnız çabalamak yerine düzenli destek almak daha koruyucudur.