Hastalık Hastalığına Dair İnceleme

Geçmişte size sıkıntı çıkarmış, veya birine sıkıntı çıkarttığını duyduğunuz çarpıntı, aylar sonra yokuşta yeniden hissedildiğinde kişi onu bambaşka bir yerden karşılayabilir. Korku tamamen silinmemiştir ama duyumun ne zaman büyüdüğü daha erken fark edilir. Bu küçük fark, bedenle kurulan ilişkinin yaşantı veya inançlarla yön değiştirdiğini gösterir.

Göğüste batma hissi ile uyanan bir sabah, sağlık kaygısı ağır basan bir zihin için sıradan bir sabah olarak kalmaz. İnsan bedeni sürekli sinyal üretir ve bu sinyallerin çok büyük kısmı hastalık habercisi olmaktan çok gündelik yaşamın sıradan fizyolojik yankılarıdır. Kas gerilir, mide guruldar, kalp bazen hızlı atar. Çoğumuz bu sesleri duymaz bile, yanından geçip gider. Kaygının yükseldiği bir iç dünyada ise küçük bir batma, cevabı hemen verilmesi gereken bir soruya dönüşür. Sağlık kaygısı ağır basan zihin, bedensel duyumun ne olduğuna dair belirsizliği gidermek için en kötü senaryoyu seçer ve bu seçim kısa vadede kontrol hissi verir. Belirsizlik zordur, en kötüsünü düşünmek ise tuhaf bir netlik sağlar. İnsan en azından neyden korktuğunu biliyordur.

Bu kontrol arayışının altında çoğunlukla hastalık korkusundan çok kontrol edilemeyene karşı duyulan çaresizlikle baş etme çabası bulunur. Bedenin ne yapacağı kestirilemez, yaşamın akışı durdurulamaz. Zihin, felaketi önceden tahmin ederek hazırlıklı olmaya çalışır. Erken yaşta ciddi sağlık sorunu yaşama ya da ani kayıplara tanık olma gibi deneyimlerden sonra beden güvenlik alanı olmaktan çıkıp her an ihanet edebilecek yabancı bir güç gibi algılanabilir. Bir zamanlar ev gibi hissedilen yer, yani bedenimiz, artık dikkatle dinlenmesi gereken bir komşuya benzer. Varsayımsal bir örnek, sağ göğüs altında batma hisseden kişinin arama motoruna bakıp geceyi uyuyamadan geçirmesi ve sonraki belirtiye kadar tetikte kalması olabilir. O gece uyku kaçar, sabah yorgunluk yeni bir kanıt gibi okunur. Böyle anlarda akla küçük bir soru eşlik edebilir: içte hissedilen duyum tam olarak nedir. Bu soru, duyumu hikayeden ayırmak için bir aralık açar. Batmanın yeri, süresi, hareketle değişip değişmediği fark edilir. Kesin bir cevap vermez, ama korkunun cümlesini biraz yavaşlatır. Tıbbi değerlendirme gerektirebilecek belirtileri yalnızca psikolojik açıklamayla geçiştirmemek de bu dikkatin bir parçasıdır. Beden dinlenir, gerektiğinde hekime de danışılır, yine de her sinyalin anlamı korkuya sorulmaz.

Hastalık kuruntusu ve seçici dikkat

Hipokondriyazis olarak da anılan bu tabloda insan, bedenine yönelik tehdit içeren uyaranlara karşı sürekli tetikte beklerken, nötr ya da zararsız sinyalleri neredeyse hiç kaydetmez [5]. Dikkat bir projektör gibi daralır. Yalnızca korkulacak şeyler görünür hale gelir. Hastalık kuruntusu denen şey de tam burada oluşur. Bedensel duyumların görünmez bir hastalığın işareti olarak yorumlandığı, emin olma ihtiyacıyla gelen geçici rahatlamanın ardından daha büyük korkunun ortaya çıktığı bedenle zihin arasındaki savaş alanı kurulmuş olur. En kötü senaryo seçildikten sonra zihin tehlikeyi doğrulayacak kanıt toplamaya başlar ve seçici dikkat bedensel sesleri tehdit gibi duyurur. Karın guruldaması bağırsak sorunu, baş ağrısı tümör, ufak unutkanlık başka bir bozulma gibi okunur. Merdiven çıkarken bacak kaslarındaki yanma damar sorunu işareti gibi yorumlanır. Zihin bedensel duyumu önce tehdit olarak etiketler, sonra bu etiketi doğrulamak için geçmişten benzer anıları tarar ve geleceğe dair felaket senaryosu kurar. Geçen yılki çarpıntı hatırlanır, yarınki randevu şimdiden zorlaşır.

Sağlık kaygısı yüksekken duygusal esneklik azalır, kişi duyumu sadece bir duyum olarak bırakmakta zorlanır ve onu hemen korkuyla yazılmış bir hikayeye bağlar. Bedende hissedilen şeyi sadece bir duyum olarak bırakabilme kapasitesi daralmıştır. Her nabız hızlanması bir anlam taşımak zorundaymış gibi gelir. Bir olgu sunumunda, 19 yaşındaki bir danışanın geçirdiği üç açık kalp ameliyatının ardından "güvende değilim" ve "bedenim dayanıksız" biçiminde çekirdek inançlar geliştirdiği gözlemlenmiştir [4]. Böyle bir geçmişten sonra bedenin kolayca güven vermemesi anlaşılırdır. Tetikte olmak bir zamanlar gerekliydi, sonra alışkanlığa dönüştü. Sürekli tetikte olmanın fiziksel maliyeti vardır ve kaygının ürettiği bedensel belirtiler kaygıyı artırarak döngünün kendi yakıtını üretmesine yol açar. Uykusuzluk çarpıntıyı büyütür, büyüyen çarpıntı uykuyu kaçırır. Kas gerginliği ağrı yapar, ağrı gerginliği artırır.

Bedenin dili metaforiktir; gerginlik, çarpıntı ya da bulantı gibi durumlar bastırılmış duygu, tükenmişlik ya da görmezden gelinen bir ihtiyacı anlatıyor olabilir. Gergin boyun kası, gece uyandıran çarpıntı ve geçmeyen mide bulantısı bazen bastırılmış duygu ya da yanlış yaşam yönüyle ilişkilendirilir. Bu bakış, her duyumu psikolojik bir mesaja indirgemez, ama başka bir ihtimali açık tutar. Belki şu anda hissedilen şey acil bir tehdit mi yoksa bedenin anlatmaya çalıştığı bir duygu mu diye sormak bu yüzden değerlidir. Korkuyla tartışmayı bırakıp hissi bastırmadan ya da abartmadan izlemek de benzer bir açıklık yaratır. His gelir, bedende bir yerde durur, değişir, bazen çözülür. Kaygının sihirli biçimde tamamen yok olmasını beklememek, bu izlemeyi daha sürdürülebilir kılar. Duyumun geçmesi gerekmez, onunla kalabilme süresi yavaş yavaş uzar.

Güvence arayışı ve bedensel duyumları felaketleştirme

Güvence arayışı kaygıyı kalıcı olarak azaltmaz, kaygıyla başa çıkmak için dış kaynaklara bağımlı hale getirir ve kişinin kendi değerlendirme kapasitesine güvenini aşındırır. Rahatlamak için doktora gitme, tahlil yaptırma, internette araştırma yapma ya da yakınlardan onay isteme gibi dış dünyaya yönelen davranışlar bütünü kısa süreli ferahlık verir. Sonuç temiz çıkar, bir akşam rahat geçilir. Sonra yeni bir duyum belirir ve soru yeniden sorulur. Kişi kendi iç terazisine güvenmek yerine dış onaya yaslanır. Güvence arama dürtüsünü fark etmek ve davranışı erteleyerek dürtü ile eylem arasında boşluk bırakmak bu noktada işe yarar bir duraklama yaratır. Arama motoruna hemen yazmak yerine bir yürüyüşe çıkmak, yakınını hemen aramak yerine duyumu bir süre not etmek gibi küçük ertelemeler dürtünün şiddetini gözlemlenebilir kılar.

Korkuyla mantık savaşına girmek genellikle işe yaramaz, çünkü kaygının sürmesi için mantığa değil şüpheye ihtiyacı vardır. İstatistikler, olasılıklar, iyi sonuçlar bir süre tutunacak dal olur, sonra ya öyle değilse sorusu geri döner. Terapötik mekanizma tam da buraya odaklanır: Felaketleştirme yorumlarının değiştirilmesi, dikkatin tehditten uzaklaştırılması ve güvence arama davranışının kademeli olarak bırakılması [1]. Belirsiz bedensel duyumun en kötü senaryoyla yorumlanıp geleceğe dair yıkıcı bir öykü kurulması olan felaketleştirme, tek tek düşünceleri düzeltmekten çok ilişkinin bütününü gevşetmeyi gerektirir. Hastalık kuruntusunda asıl korkulan çoğu zaman bedenin başına gelebilecekler karşısında hissedilecek çaresizlik, yalnızlık ve terk edilme duygusudur. Bu yüzden gerçekten hasta olunduğunda ne olacağından ve kimin yanında olmayacağından korkulduğu sorusu, korkunun alt katmanına iner. Hastalık imgesi kadar, o günlerde yalnız kalma imgesi de korkutur.

Yakınlara güvence istemek yerine kaygı yaşandığını ve güvence dürtüsü hissedildiğini şeffaf biçimde bildirmek, ilişkideki yükü hafifletir. İyi misin sorusuna tahlil sonucunu sormak yerine, bugün kaygı yüksek ve sorma isteği geliyor demek, güvence bağımlılığını besleyecek biçimde sürekli onay istemekten kaçınmaya yardımcı olur. Derin korkuları konuşabilecek bir destek alanı açmak da aynı yönde büyür. Belirtilerle baş etme kapasitesinin zamanla nasıl gelişebileceğine dair güzel bir örnek, bir olgu sunumunda gözlemlenmiştir. 19 yaşında, üç açık kalp ameliyatı geçirmiş bir genç, terapi sürecinde şu noktaya gelmiştir: "Kaygılarım tamamen bitmedi ama ne zaman arttığını daha iyi fark ediyorum." [4] Bu cümle, iyileşmenin nasıl bir şey olduğuna dair sağlam bir tariftir. Psikolojik dnaışma ve uygulamalara dair çalışmalar, bu tür çalışmaların belirtileri azaltmakla kalmayıp uzun dönemde işlevselliği ve yaşam kalitesini artırdığını gösteriyor [3]. Korkuyla baş başa kalmayı göze alamayacak kadar ağırlaşan durumlarda profesyonel destek almayı ertelememek gerekir. Belirtiler sürdüğünde ya da günlük yaşam zorlaştığında bir uzman ile görüşmek düşünülebilir.

Aylar sonra yokuşta çarpıntı yeniden hissedildiğinde sahne tanıdıktır ama karşılama değişmiştir. Kişi durur, nefesi dinler, yorgunluğu ve yokuşu hesaba katar. Duyum bir süre izlenir, felaket hikayesi hemen çağrılmaz. Korku tamamen gitmemiştir, yine de beden artık sürekli sorgulanan bir şüpheli değildir. Yaşanabilir bir yer olarak geri döner, sinyalleriyle birlikte.