Sosyal Fobide EMDR: Göz Hareketleriyle Korkuyu Yeniden İşlemek

İnsan sosyal ortamda yükselen sıkıntıyla karşılaşınca iki yoldan birini seçer gibi olur: alarmı bastırıp düşünceyi düzeltmek ya da o alarmın nereden beslendiğine bakmak. Beden, ortada fiziksel bir tehdit yokken bile sosyal durumları tehdit gibi algılayıp alarm verebilir. Bu yazı ikinci yoldan, rahatsızlığın kökenindeki işlenmemiş yaşantılara bakmaktan yana duruyor.

Hayatın olağan akışına erimeyen katı bir yabancı cisim gibi yerleşen, tekrarlayan sosyal kaygı ve geri çekilme hali, sosyal fobi olarak tanımlanır. Kişi kalabalıkta, toplantıda ya da sıradan bir sohbette görünür olmaktan çekinir, konuşmaktan çok susmayı, katılmaktan çok kenarda durmayı seçer ve zamanla bu çekilme gündelik hayatın dokusuna işler. Bilişsel davranışçı terapi, sosyal fobiyi düşünce hatalarıyla şekillenen bir durum olarak açıklar ve düşüncenin düzeltilmesiyle duygunun da yatışacağını varsayar. Oysa sosyal fobinin zemini her zaman net bir sahne olmak zorunda değildir, tekrarlayan eleştiri, görülmeme ve yalnızlık gibi birikimli yaşantılardan da oluşabilir. Tek bir kırılma anı bulunamadığında bile insan yıllar içinde küçük küçük biriken bakışlar, düzeltmeler ve dışarıda bırakılmalarla sosyal ortamı riskli bir yer olarak kodlayabilir. Bu yüzden rahatsızlığı yalnızca bugünkü düşünceyle açıklamak çoğu zaman eksik kalır, çünkü bugünkü çekilme geçmişte sessizce birikmiş bir zeminin üzerinde yükselir.

Sosyal kaygıda beden tepkileri bugünkü durumdan çok eski alarmın izini taşır

Sosyal korkunun kökeni üzerine düşünmek, işlenmemiş anılar ve utanç ilişkisini görünür kılar. Sosyal kaygı anında kalp hızlanması, terleme, yüz ısınması ve göğüste baskı gibi bedensel tepkiler ortaya çıkar ve bu tepkiler çoğu zaman durumun gerçek gerekliliğini aşar. Mantıklı telkinle bedensel alarmı bastırmaya çalışmamak gerekir, çünkü bedenin verdiği sinyal irade dışı çalışır ve telkinle susturulmaya çalışıldıkça çoğu zaman daha inatçı hale gelir. Yoğun utanç, aşağılanma ve dışlanma duygusu taşıyan anılar ham ve hazmedilmemiş halde sinir sisteminde takılı kalabilir. Bir anıyı rafa kaldırmak ile onu zihinsel olarak işlemek aynı şey değildir. Ama Adaptif Bilgi İşleme modeline göre, rafa kaldırmakla işlemek aynı şey değil [1]. Bu model, bazı yaşantıların işlenmeden ham halde sinir sisteminde takılı kaldığını öne süren açıklama çerçevesidir ve yaşantının unutulmuş olmasının sindirilmiş olduğu anlamına gelmediğini vurgular. Donup kalmış anı da geçmişte tam işlenmemiş, bugüne taşınan duygu ve beden tepkisiyle etkisini sürdüren yaşantıyı anlatır. Donup kalmış yetersiz, gülünç ve istenmeyen olma duygusu yıllar geçse bile kendini güncellemeden bedensel tepkiyi yönlendirebilir. Kişi yetişkin hayatında yeni bir ortama girdiğinde beden eski kaydı yeniden çalar, yüz ısınır, göğüs daralır, ses kısılır ve zihin bu tepkiyi bugünkü durumun kanıtı sanır. Oysa beden bugüne değil, ham kalmış utanç duygusuna yanıt verir ve alarmın şiddeti de buradan gelir.

EMDR ile sosyal fobi tedavisi anının fotoğrafından çok duygu beden ve benlik izine çalışır

Çift taraflı uyarım nasıl çalışır sorusunu açıklamak, EMDR mantığını anlamayı kolaylaştırır. EMDR yaklaşımı, sosyal rahatsızlığın temelinin şimdiki andan çok geçmişte işlenmemiş anılara uzandığını varsayar. EMDR, çift taraflı uyarım yoluyla beynin doğal işleme sistemini yeniden çalıştırarak rahatsız edici anıların etkisini azaltmayı hedefleyen terapi yaklaşımıdır. Çift taraflı uyarım, göz hareketleri ya da dokunsal ve işitsel ritmik uyarımlarla yapılan işlemleme yöntemidir ve zihnin kendi başına tamamlayamadığı sindirme işine ritmik bir zemin sağlar. EMDR, beynin doğal işleme sistemini göz hareketleri ya da dokunsal ve işitsel çift taraflı uyarım gibi ritmik yöntemlerle yeniden çalıştırmayı hedefler. Bu çalışmada amaç, anının fotoğrafını silmek değildir. EMDR, anının fotoğrafından çok o anıya bağlı duygu, beden tepkisi ve benlik duygusunu hedef alır. Zorlayan sosyal durumun zihinsel resmi, bedensel karşılığı ve eşlik eden olumsuz düşünceye birlikte odaklanılır. Kişinin terapistiyle beraber en çok zorlayan sosyal durumun zihnindeki görüntüsüne, bedende yarattığı karşılığa ve ona eşlik eden eli kolu bağlayan düşünceye yönelmesi, çalışmanın ortak çıkış noktasını oluşturur. Araştırmalar, EMDR'nin sosyal anksiyete belirtilerinde BDT kadar etkili olabildiğini, hatta iyileşmenin aylar sonra da sürdüğünü gösteriyor [2]. Benlik saygısı ve sosyal etkileşim düzeyinde de artış sağlıyor [2]. Bu bulgular, etkinin yalnızca korkunun azalmasıyla sınırlı kalmadığını, kişinin kendisiyle ve çevresiyle kurduğu ilişkinin de yumuşadığını düşündürür.

Sosyal fobi nedir sorusunu yeniden ele almak, yeniden işlemenin neye benzediğini anlatmayı gerektirir. Yeniden işleme sırasında eski anıya dair yeni imgeler, hisler ve farklı bir bakış açısı ortaya çıkabilir. Zihin önce kilitli bir sahneye gider gibi olur, sonra çağrışımlar yoluyla sahnenin çevresindeki ayrıntıları, beden duyumlarını ve o güne ait değerlendirilmemiş duyguları da alana taşır. Yeniden işleme sürecinde her şeyi terapiste ayrıntılı biçimde anlatmak gerekmez. Sessizce izlenen bir görüntü, bedende gezinen bir sıcaklık ya da aniden beliren bir cümle de işlemenin parçası sayılır. Zihnin sunduğu ilk kapıdan girmek ve sürecin götürdüğü yöne izin vermek, çalışmanın doğal akışını korur. EMDR, kişiyi daha az düşünmeye ya da düşünce hatası avcısı olmaya zorlamaz, rahatsız edici malzemenin işlemlendikten sonra etkisini yitirmesine alan açar. Anı tehdit dosyasından çıkıp sıradan bir anı arşivine girdiğinde orada durmaya devam eder ama kişiye dokunamaz hale gelir. Kökeni dağınık olan rahatsızlıklarda da hedef tek bir travmatik olay olmak zorunda değildir, kişiyi sosyal ortamlarda kilitlenmiş hissettiren duygu-beden-biliş örüntüsüyle çalışılabilir. Rahatsız edici anıya artık "Beni sevmezler" gibi bir inançla değil, "O an zordu ve artık bitti," diyerek bakabilmeye başlarsınız [3]. Sosyal kaygı gündelik ilişkileri, eğitimi ya da çalışma hayatını belirgin biçimde daraltmaya başladığında, kaygı uzun süre yatışmadığında ya da bedensel belirtiler baş edilmesi güç bir yük oluşturduğunda bir klinik psikolog ile görüşmek anlamlı bir adım olur. Yeniden işlemeyi tek başına zorlayıcı anılara dalarak yapmamak önemlidir, çünkü bu çalışma güvenli bir çerçevede ve trained bir eşlikçiyle ilerler. Alarmı bastırıp düşünceyi düzeltmek ile o alarmın nereden beslendiğine bakmak arasındaki ikilem, burada ikinci yönde çözülür. Bakmak, geçmişte takılı kalmış malzemeye alan açmak demektir ve o alan açıldıkça bedenin bugüne verdiği yanıt yumuşar, sosyal durum da tehdit dosyasından çıkıp yaşanabilir bir ana dönüşür.