Boşanma Sonrası Yas: Eski Eşin Hayaletiyle Yaşamak

Boşanma çoktan bitti ama aklınız neden hala eski eşinize bir şeyler anlatmak istiyor? Beyin eşin varlığını varoluşun ayrılmaz parçası olarak kaydeder ve sistem çöktükten sonra içsel harita bir süre güncellenmeden kalır. Bu yazı o güncellenmemiş haritanın işaretlerini tek tek adlandırmayı deniyor.

Bağlanmanın gölgesi

Bağlanmanın gölgesi evlilikteki birlikte var olma stratejilerinin sistem çöktükten sonra zihinde sürmesi durumudur. Beyin eşin varlığını varoluşun ayrılmaz parçası olarak kaydeder ve sistem çöktükten sonra içsel harita bir süre güncellenmeden kalır. Zihin hala iki kişilik çalışır. Gün içinde gördüğünüz küçük bir detayı ona söylemek istersiniz. Aklınıza gelen bir sorunun cevabını ondan alır gibi yaparsınız. Karar verirken iç sesiniz onun tepkisini yoklar.

Varsayalım ki markette sevdiği zeytini görüyorsunuz. Eliniz uzanıyor (tamamen otomatik bir hareketle) sonra duruyor. Boğazınızda kısa bir düğüm hissediyorsunuz (yas bazen böyle sıradan bir ana çöker) ve sepete başka bir şey koyuyorsunuz. Yaşananları paylaşma refleksi sevginin göstergesinden çok yerleşmiş bir alışkanlığın sürmesidir. Yıllarca beyniniz dünyayı onunla birlikte işlemiştir. Ayrılık bu devreyi bir anda sökmez.

Güncelleme isteğini fark ettiğinizde iletişimi yeniden ayarlayabilirsiniz:

• Eski eşle iletişimi güncelleme modundan gerektiğinde bilgilendirme moduna çekmek için kendinize kısa bir filtre koyun. Paylaşmak istediğiniz şey zorunlu bir bilgi mi, yoksa içsel haritanın eski komutu mu, diye bakın.
• Zorunlu bilgi varsa tonu sade tutun. Kısa yazın. Zaman ve konu belirtin. Yanıtı beklemeden günü kapatın.
• Zorunlu bilgi yoksa cümleyi bir nota yazıp bırakın. Beyin anlatmış gibi rahatlar. Harita yavaş yavaş yeni düzene alışır.

Belirsiz kaybı kapatmaya çalışmayın, tanımayı deneyin

Belirsiz kayıp fiziksel mevcudiyet ile psikolojik yokluğun bir arada bulunduğu, net kapanmaya izin vermeyen kayıp biçimidir. Eski eşin hayaleti fiziksel olarak gitmiş olmasına rağmen psikolojik olarak yaşamaya devam eden eski eş temsilidir. Kişi ortada yoktur ama zihinde konuşmaya devam eder. Aynı şehirde yaşar, çocuğu okuldan alır, bazen telefonda sesini duyarsınız. Psikolojik rol ise belirsizdir. Eş midir, yabancı mıdır, ebeveyn ortağı mıdır, belli olmaz.

Psikoloji literatüründe, fiziksel olarak var olan ama psikolojik olarak ulaşılamayan (örneğin demans hastası bir ebeveyn) ya da tam tersi, fiziksel olarak yok olan ama psikolojik varlığı süren (örneğin kayıp bir çocuk) durumlar için kullanılır [2]. Bu fiziksel mevcudiyet ile psikolojik yokluğun çelişkisi, yasın net bir şekilde başlayıp bitmesine izin vermez [2]. Zihin kapanma arar. Kapanma gelmeyince suçluluk başlar. Suçluluk geçmeyince öfke yükselir.

Belirsiz kaybı kapatmaya çalışmamak ilk adımdır. Kapanma baskısı yasın doğal ritmini bozar. Tanıma daha çok işe yarar:

• Önemli kararlarda kendinize sorun: şu an kimin için karar veriliyor ve kendi değerleri ile istekleri ne. Cevabı yüksek sesle söyleyin. Eski eşin beğenisine göre şekillenmiş bir yanıt duyarsanız durun.
• Kararı küçük parçaya bölün. Bugün yalnızca bir adımı seçin. Yarın bedensel tepkinize bakın. Göğüs daralması azaldıysa yön doğrudur.
• Takvimde yas için yer açın. On dakika sessiz oturun. Anıyı kovalamayın. Gelen düşünceyi adlandırın ve bırakın.

Görünmez yas küçümseyen sözlerle büyür mü?

Görünmez yas toplum tarafından tanınmayan ve geçersiz kılan sözlerle çevrelenen boşanma sonrası yastır. Çevre teselli etmek ister. Teselli bazen küçültür. "Zaten mutsuzdun", "önüne bak", "güçlü ol" gibi sözler yasın üstünü örter. Kişi ağlamaktan utanır. Özlem duyduğu için kendini suçlar. Duygu saklandıkça bedene taşınır.

Yok sayılan yas öfke, bedensel ağrı, uyku bozukluğu ya da huzursuzluk kılığında geri döner. Sabah yorgun uyanırsınız. Omuzlarınız kasılır. Mideniz kazınır. Trafikte çabuk parlarsınız. Gece uykunuz bölünür. Bunlar karakter zayıflığı sayılmaz. Tanınmayan duygunun sızıntısı sayılır.

Yası yok sayan geçersiz kılan iç konuşmaları sürdürmemek toparlanmayı kolaylaştırır. Kendi duygusal yarayı görmezden gelip sahte neşe sergilemeye çalışmamak da aynı ölçüde önemlidir. Deneyebileceğiniz küçük bir yön değişimi vardır:

• Ortak geçmişe dair anlatıyı başarısızlık hikayesi olmaktan çıkarıp geliştiren yanları sahiplenin. Evlilikte öğrendiğiniz sabrı, sınırı, emeği yazın. Kaybı inkar etmeden kazanımı görün.
• İç ses küçültmeye başladığında cümleyi düzeltin. "Abartıyorum" yerine "şu an özlem duyuyorum" deyin. "Güçlü olmalıyım" yerine "yorgunum ve dinleneceğim" deyin.
• Haftada bir kez güvendiğiniz birine açık konuşun. Süreyi sınırlayın. Duyguyu anlatın, akıl istemeyin.

Boşanmada ortak ebeveynlik gergin bağı germeden yürütülür

Boşanmada ortak ebeveynlik çocuğun ihtiyaçları etrafında kurulan sınırlı bir iş birliğidir. Eski eşle arkadaş olmak gerekmez. Düşman kalmak da gerekmez. Lojistik konuşulur. Duygular başka yerde işlenir. Bu ayrım çocuğu çatışmanın ortasından çıkarır.

Yeni ilişki konusu bu dengeyi zorlar. Boşanmış ebeveynlerle yapılan bir çalışma, özellikle yeni bir flört ilişkisine başlayanların, bu bilgiyi eski eşlerine ne zaman ve nasıl açıklayacakları konusunda yoğun bir iç muhasebe yaşadıklarını ortaya koyuyor [3]. Çarpıcı olan şu: Eski eşle ortak ebeveynlik ilişkisi ne kadar olumsuzsa, yeni ilişkiyi ona söyleme isteği o kadar geciktiriliyor [3]. Gergin bağı daha fazla germemek için bilgi paylaşımını ertelemek koruyucu bir tepkidir. Zihin kavga çıkmasın diye bekler. Bekleme uzadıkça kaygı büyür.

Asıl zararı boşanma kararının kendisinden çok çözümsüz ve sürekli çatışma verir. Ebeveynin iyilik hali çocuğun iyilik halinden bağımsız değildir ve çalışılmayan yas ilişkiye sızar. Çocuk sözleri değil atmosferi okur. Ses tonundaki gerginliği fark eder. Teslim saatindeki soğukluğu hisseder.

Çocuk varsa konuşma içeriğini çocukların lojistiği ve iyilik haliyle sınırlamak işe yarar:

• Gündemi mesajda önceden yazın. Saat, yer, sağlık, okul gibi başlıklar kullanın. Geçmiş konulara girmeyin.
• Çocuğa sözlerden çok tutarlı düzen ve sakin iş birliği ile güvence verin. Aynı saatte alın. Aynı kuralla bırakın. Tartışmayı çocuğun önünde sürdürmeyin.
• Yeni ilişki bilgisini çocuğun düzenini etkilediği ölçüde paylaşın. Detay anlatmayın. Tanışma varsa yaşa uygun kısa bilgi verin.

Eski eşle sağlıklı sınır kişisel alanı korur

Eski eşle sağlıklı sınır kişinin mahremiyetini koruyan açık bir izin tanımıdır. Sınır karşı tarafı kontrol etmek değil kişinin neye izin verip neyi sürdürmeyeceğini tanımlamasıdır. Ayrışma eski eşin artık kişinin hayatındaki her şeyi bilme hakkının olmadığını kabul ederek mahremiyeti yeniden kurma sürecidir. Evliyken açık olan kapıların bir kısmı kapanır. Bu kapanma ceza sayılmaz. Yeni düzen sayılır.

Sınır koyarken karşı tarafı kontrol etmeye çalışmamak gerekir. Kontrol çabası sınırı sertleştirir. Sert sınır yeni kavga doğurur. İzin tanımı daha sakindir. Ne konuşulur, ne yazılır, hangi saatte yanıt verilir, baştan belli olur.

Çocuk tesliminde açılan duygusal konu sık görülür. Kapıda eski defter açılır. Ses yükselir. Zihin eski tartışma moduna girer. O anda uzun açıklama yapmak zorlaşır. Kısa ve tutarlı cümleler alanı korur:

• Duygusal konu açıldığında konuşmaya katılmayacağınızı ve gerekliyse kısa mesajla yazılmasını bildirin. Ses tonunu düz tutun. Konuyu lojistiğe döndürün.
• Özel hayatı paylaşmayı tercih etmediğinizi ve buranın kişisel alan olduğunu bildirin. Özür dilemeyin. Gerekçe uzatmayın.
• Sınırı suçluluk hissetmeden tutarlı biçimde tekrar edin. Her seferinde aynı cümleyi kullanın. İstisna koymayın. Tutarlılık güven yaratır.

Boşanma sonrası yas süreci dalgalı toparlanmayla ilerler

Boşanma sonrası yas süreci ileri geri hareket eden uzun bir uyum dönemidir. İyi gün kötü günü izler. Bir ay rahatlarsınız. Sonra bir şarkı, bir koku, bir okul toplantısı duyguyu geri getirir. Geri dönüş başarısızlık göstermez. Haritanın güncellenme hızını gösterir.

Türkiye'de yapılan kapsamlı bir derleme, boşanmanın çocuklarda gelişim dönemine göre farklı tepkilere yol açtığını gösteriyor [4]. Okul çağındaki bir çocuk, dikkatini toplamakta ve akademik performansını korumakta zorlanabilir [4]. Evde huzursuzluk artar. Ödev ertelenir. Uykuya dalma güçleşir. Bu tepkiler yaşa göre değişir. Her çocuk aynı tepkiyi vermez.

Ancak bu bulguların gölgesinde kalan ve asıl üzerinde durmamız gereken bir araştırma sonucu var: Yüksek çatışmalı bir evlilikte büyümek, çoğu zaman boşanmış bir ailede büyümekten daha ağır psikolojik sonuçlar doğurabiliyor [4]. Sürekli bağırma, küçümseme ve soğuk savaş çocuğun sinir sistemini yorar. Sakin ve öngörülebilir bir ayrılık düzeni daha az yük taşır.

Süreci atlatma yarışı olarak görmemek gerekir. Başkalarının hızına bakmak yarayı derinleştirir. Kendi ritminizi kurmak daha çok korur:

• Kendi zevkinize ve ihtiyacınıza göre yemek, hafta sonu rutini ve müzik gibi küçük ritüeller oluşturun. Sabah yürüyüşü yapın. Pazar kahvaltısını sadeleştirin. Uyku saatini sabitleyin.
• Duygular bunaltıcı hale geldiğinde, uyku ve iştah haftalarca bozulduğunda ya da günlük işler aksadığında bir psikolog ile görüşmeyi düşünün. Destek almak zayıflık sayılmaz. Yasın sızdığı yerleri birlikte adlandırmak yükü hafifletir.
• İlerlemeyi aylık bakışla değerlendirin. Günlük dalgaya değil aylık yöne bakın. Kaygı süresi kısaldıysa, uyku düzeldiyse, işinize döndüyseniz yol açıktır.

Bir çalışma, 50 yaş üstü bireylerde boşanmanın ruh sağlığına etkisini yıllar boyu izledi; boşanma anında zirve yapan sıkıntının, aylar ve yıllar içinde yavaşça azaldığını, ancak bu toparlanmanın uzun ve dalgalı bir seyir izlediğini buldu [1]. Zirve geçer. Dalga sürer. Yeni hayat eski haritanın üstüne yavaş yavaş çizilir.