Öfke nöbeti: çocuğun beyni neden taşar?

Market sırasında olur çoğu zaman. Üç yaşındaki çocuğunuz istediği bir şeyi alamayınca önce yüzü kızarır, sonra bağırmaya başlar, derken yere yatar; çevredeki bakışlar üzerinize döner ve siz hem çaresiz hem mahcup hissedersiniz. İlk akla gelen düşünce çoğu zaman aynıdır: "Bu çocuk bana inat ediyor." Oysa o anda olan biten, bir inatlaşma değil, henüz tamamlanmamış bir beynin taşma anıdır.

Öfke nöbeti bir terbiye eksikliği ya da kötü niyet değildir. Küçük bir çocuğun duygularını yatıştıran beyin bölgeleri, o duyguları üreten bölgelerin çok gerisinden, yavaş yavaş olgunlaşır. Yani çocuğun fren sistemi, gazından epey geç gelir.

Taşan, aslında olgunlaşmamış bir fren sistemidir

Beynin alt katmanları — tehdit, açlık, hayal kırıklığı gibi ham duyguları üreten bölgeler — doğumda büyük ölçüde işler durumdadır. Buna karşılık duyguyu fark edip dizginleyen, "biraz bekle, derin bir nefes al" diyebilen ön bölgeler (prefrontal korteks) yıllar içinde, hatta yetişkinliğin başına kadar olgunlaşmayı sürdürür. Bir çocuğa öfkesini tek başına yönetmesini beklemek, bu yüzden, henüz yapımı bitmemiş bir köprüden yük taşımasını istemek gibidir [1].

Öfke nöbeti çoğu zaman bu boşluğun sesidir. Çocuk güçlü bir duyguya kapılır, ama o duyguyu adlandıracak, bağlama oturtacak ve yatıştıracak araçlara henüz sahip değildir. Yorgunluk, açlık ya da uyaran fazlalığı eklendiğinde sistem büsbütün taşar. Bu yaşta çocuklar, duygularını çoğu zaman tek başına değil, bir yetişkinin yardımıyla düzenlemeyi öğrenir; ruh sağlığı alanında buna ortak düzenleme (co-regulation) denir [2].

Çocuğun fırtınası, dışarıdan sakin bir limana ihtiyaç duyar. O an liman sizsiniz; dalgayı büyütmemek de, dindirmek de büyük ölçüde sizin halinize bağlıdır.

Fırtına anında sakin kalmak öğretilebilir bir şeydir

Bir çocuk taştığında, mantıklı açıklamalar genellikle işe yaramaz, çünkü o an düşünen beyin değil, alarma geçmiş beyin konuşmaktadır. Aşağıdakiler bir reçete ya da kesin çözüm değil; pek çok aileye yardımcı olduğu görülen, ihtiyatlı biçimde deneyebileceğiniz yaklaşımlardır. Her çocuğa aynı ölçüde iyi gelmez; çocuğunuza uyanı bulmak en iyisidir.

• Önce kendi sinir sisteminizi yatıştırın. Siz sakinleştiğinizde çocuk çoğu zaman sizi takip eder; yükselen sesin karşısına yükselen sesle çıkmak fırtınayı büyütür.
• Duyguyu reddetmeden adlandırın. "Çok kızdın, çünkü o oyuncağı gerçekten istiyordun" demek, çocuğa hem anlaşıldığını hissettirir hem de duygusuna bir isim kazandırır.
• Güvenliği önceleyin, dersi sonraya bırakın. Çocuk kendine ya da çevreye zarar vermesin diye sakin biçimde yanında durun; öğüt ve konuşma, fırtına dindikten sonra çok daha iyi yerine ulaşır.
• Sınırı şefkatle koruyun. Duyguyu kabul etmek, her isteği yerine getirmek anlamına gelmez. "Kızabilirsin, ama vurmana izin veremem" gibi cümleler, hem sınırı hem sevgiyi aynı anda taşır.
• Fırtına geçtikten sonra bağı onarın. Sarılmak ya da kısa bir kucaklaşma, çocuğa öfkesinin sizi kaçırmadığını gösterir.

Öfke nöbetleri küçük yaşlarda büyük ölçüde gelişimin doğal bir parçasıdır ve zamanla, çocuğun düzenleme becerileri geliştikçe genellikle azalır. Ama nöbetler çok sık ve çok şiddetliyse, çocuk kendine ya da başkalarına düzenli olarak zarar veriyorsa ya da bu durum aile yaşamını ciddi biçimde zorluyorsa, bunu tek başına taşımanız gerekmez. Bir çocuk ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak, hem çocuğunuzu hem de kendinizi anlamanın sağlam bir yoludur.