Eşiniz Sizi Ailesine Karşı Savunmalı mı? Sınırların Psikolojisi

"Eşin ailesi karşısında sessiz kalması her zaman sevgisizlikten kaynaklanır." Bu itiraz edilesi bir genelleme. Sessizlik çoğu zaman sevgisizlikten değil, kök aileyle duygusal iç içe geçmişlikten kaynaklanabilir.

Aile sofrasında (her zamanki pazar yemeğinde) kayınvalidenizden gelen ince bir eleştiri havada kalır. Eşiniz (sizi sevdiğini her fırsatta söyleyen kişi) o an susar. Eve dönüş yolunda (trafikte geçen sessiz dakikalarda) içinizde yalnızlık büyür. Bu sahne size tanıdık geliyorsa, yalnız değilsiniz. Kurgusal bir örnek olarak bu anı düşünelim; yazının devamında aynı sahneye farklı açılardan bakacağız.

"Eşin ailesi karşısında sessiz kalması her zaman sevgisizlikten kaynaklanır"

Eşin ailesine karşı savunmaması durumu ilk bakışta sevginin ölçüsü gibi görünür. Bu yanılgı yaygınlaşır, çünkü acı anında zihniniz (oldukça doğal bir refleksle) basit bir açıklama arar. Sevseydi konuşurdu, konuşmuyorsa sevmiyor diye düşünürsünüz. Sosyal çevreden (iyi niyetli arkadaşlardan ya da aile büyüklerinden) gelen yorumlar da bu fikri besler. Oysa yerine konacak açıklama daha katmanlı durur.

Eşin sessizliği eş için yalnız ve görünmez hissetme anlamı taşıyabilir. Yanında durulma ihtiyacı güvenli bağlanmanın temelini oluşturur. Birlikte bir yuva kurduğunuz kişinin zor bir anda yanınızda durmasını istemeniz son derece insani bir ihtiyaçtır.

Bowen Aile Sistemleri Kuramı'nın işaret ettiği gibi, bazı bireyler kök aileleriyle duygusal olarak iç içe geçmiş durumdadır [1]. Bu, bir kişinin kendi duygu ve düşüncelerini ailesininkinden ayırt edebilme kapasitesinin henüz tam gelişmediği anlamına gelir [2]. Düşük benlik farklılaşması yaşayan kişi kendi duygu ve düşüncelerini ailesininkinden ayırt etmekte zorlanır. Düşük benlik farklılaşması yaşayan kişi ailesinden gelen eleştiriyi varoluşsal tehdit gibi algılayabilir. Yani eşiniz sizi savunurken (kendi iç dünyasında) ailesine karşı çıkma korkusu yaşar. Sessizlik çoğu zaman ilgisizlikten değil, bu iç içe geçmişlikten doğar.

Kendinize sormanız size iyi gelir: Eşimden beni savunmasını beklerken aslında ne istiyorum. Yanıtınız (büyük olasılıkla) kavga değil, görülmek ve anlaşılmaktır. Kendi duygu ve ihtiyacını suçlamadan ve niyet okumadan ifade etmek bu yüzden değer taşır. O beni umursamıyor demek yerine, sofrada o söz söylenirken sessiz kalınması beni yalnız hissettiriyor, yanımda olduğunu hissetmeye ihtiyacım var demek aradaki köprüyü korur. Suçlama dili duvar örer, ihtiyaç dili kapı aralar.

"Eşin boş ver demesi eşini kötülediği anlamına gelir"

Üçgenleme nedir sorusu ve benlik farklılaşması evlilik örüntüleri bu bölümün anahtarıdır. Eşinizin anne o biraz öyle zaten boş ver diyerek konuyu kapatması sizi daha çok yaralar. Bu yanılgı yayılır, çünkü geçiştirme (özellikle incinmişken) değersizleştirme gibi duyulur. Boş ver sözü kulağa, senin duygun önemli değil gibi gelir. Oysa yerine konacak açıklama, eşinizin sizi değil kendi sıkışmışlığını yönetmeye çalıştığıdır.

Eşi savunmak o kişi için ailesine karşı çıkmak anlamına gelebilir ve çocukluktan gelen otomatik bir ilişki örüntüsünü tetikleyebilir. Aile sistemi sevmeyi, kavga etmeyi, barışmayı ve sınır koymayı öğretir ve bu öğrenmeler yetişkinlikte fark edilmeden tekrarlanabilir. Çocuklukta duyguların açıkça konuşulduğu ve bireysel alana saygı duyulan ortamda büyüyen kişi evlilikte benzer dinamik kurmaya yatkın olur. Sorunların geçiştirildiği ve ebeveynin yoğun müdahale ettiği ortamda büyüyen kişi evlilikte bu kalıpları tekrarlayabilir. Konuyu kapatmak ve geçiştirmek kök ailede öğrenilmiş bir baş etme yöntemi olabilir.

Bowen Kuramı'na göre iki kişi arasındaki kaygı yükseldiğinde, sistem bu kaygıyı dağıtmak için genellikle üçüncü bir kişiyi devreye sokar [1]. İki kişi arasındaki kaygı yükseldiğinde sisteme üçüncü kişi dahil edilerek kaygı dağıtılmaya çalışılır. Eşin sessiz kalması kendi kök ailesiyle olan eski kaygıyı yatıştırma yolu olabilir. Bowen kuramı çerçevesinde konuşursak, eşiniz düşük benlik farklılaşması içinde kalmayı seçiyor olabilir [1]. Bu seçim (bilinçli bir kötülükten çok) kaygıyı azaltma çabasıdır.

Tekrarlanan sessizlik ve geçiştirme eşin yalnızlaşmasına ve öfke birikmesine yol açar, öfkenin altında genellikle incinme bulunur. Öfke birikir (haftalar süren küçük suskunluklarla), sonra küçük bir olayda taşar. Bu döngüyü kırmak için eşin sıkışmışlığına alan açmak ve ailesiyle ilişkisine saygı duyulduğunu belirtmek işe yarar. Ailenle aranın bozulmasını istemiyorum, sadece zorlandığım anlarda yanımda hissetmek istiyorum demek eşinizin savunmasını yumuşatır.

Pratik hazırlık da kaygıyı düşürür:

• aile yemeği öncesi olası zor anlara dair kendi cevabını eşle prova etmek size kontrol hissi verir
• duygusal alarm yükseldiğinde derin nefes almak bedeninizi yatıştırır
• konuyu sakin kafayla sonraya bırakmak için kısa bir cümle belirlemek tartışmayı erteler
• sofrada gerginlik çıkarsa mola istemek sizin hakkınızdır

Kök aile ilişkisinin bugünkü evliliğe etkisini inceleyen araştırmacılar, düşük benlik farklılaşmasının bireyleri uygun olmayan eş seçimine ve evlilikte işlevsiz örüntüleri sürdürmeye yönelttiğini belirtiyor [4]. 301 evli bireyle yapılan bir araştırma, erken dönem uyumsuz şemalarla (çocuklukta oluşan olumsuz inanç kalıpları) düşük benlik farklılaşmasının birleştiğinde, evlilik hakkındaki mantıksız inançları güçlendirdiğini gösteriyor [3]. Bu bulgular (suçlamak için değil) kalıpların köklü olduğunu anlamak için önemlidir. Eşiniz değişime direnirken (inatçılıktan çok) eski bir yazılım çalışır.

"Eşten ailesiyle bağını koparmasını beklemek sorunu çözer"

Kök aileden ayrışma fikri çoğu zaman kopuşla karıştırılır. Bu yanılgı yayılır, çünkü öfke anında net çözüm çekici gelir. Ya ben ya ailen demek (o anki çaresizlikte) sorunu bitirecek gibi durur. Çevreden (özellikle incinmiş dostlardan) gelen ya görüşmesin ya da rest çek önerileri de bu fikri güçlendirir. Oysa yerine konacak açıklama, ayrışmanın kopuş değil denge olduğu yönündedir.

Benlik farklılaşması ile ilişki doyumu arasındaki bağlantı, Türkiye gibi toplulukçu kültürlerde Batı'daki kadar güçlü çıkmıyor [2]. Toplulukçu kültürlerde iç içe geçmişlik her zaman olumsuz algılanmayabilir ve aile işlevselliğine olumlu katkı sunabilir. Benlik ayrımlaşmasının yüksek olması, yani kendi duygu ve düşüncelerinizi ailenizinkinden ayırt edebilmeniz, sağlıklı ilişkiler için önemli [2]. Ülkemizde yapılan bir çalışmada, "özerk-ilişkisel" benlik kurgusunun (yani hem kendi başına durabilen hem de ilişkide kalabilmenin) evlilik uyumunu yordadığı, buna karşın tamamen bağımsız-özerk benlik kurgusunun yordamadığı bildiriliyor [2]. Yani sağlıklı olan, bağ içinde ayrı kalabilmektir.

Başkasının ailesindeki sınır sorunlarına odaklanmak kişinin kendi kök aile meseleleriyle yüzleşmekten kaçınma yolu olabilir. Kök aileyle olan kendi ilişkisine ve sınır koyma biçimine dürüstçe bakmak bu yüzden aynayı size çevirir. Siz kendi annenize hayır derken zorlanır mısınız? Babanızın eleştirisi karşısında sesiniz kısılır mı? Kendi kalıbınızı fark etmek eşinize daha adil bakmanızı sağlar.

Tüm çabalara rağmen sınır koymayan ve konulan sınırları baltalayan eşin durumu beceri eksikliğinden seçime dönüşebilir. Bu ayrımı görmek önemlidir. İlk aylarda (beceri eksikliği ağır basarken) sabır ve prova işe yarar. Yıllar süren (ve konuşmalara rağmen değişmeyen) baltalama ise farklı bir anlam taşır.

Bu süreçte kendinizi yatıştırmak için kısa süre ortamdan uzaklaşmak size alan açar. Balkona çıkmak (temiz hava almak için), mutfağa geçmek (su içmek bahanesiyle) ya da kısa bir yürüyüş yapmak alarmı düşürür. Eşe tanı koymaktan ve çocukluğuna dair analizlerde bulunmaktan kaçınmak da ilişkiyi korur. Sen farklılaşamamışsın, senin ailen işlevsiz gibi sözler (doğru kavramlar olsa bile) evde teşhis gibi duyulur. Kavramlar anlamak içindir, etiketlemek için değil.

"Sınır koymak yasak getirmek ve ültimatom vermek demektir"

Evlilikte sınır koymak davranışı çoğu zaman yasakla eş tutulur. Bu yanılgı yayılır, çünkü sınır sözcüğü (günlük dilde) duvar ve kural çağrıştırır. Ailene gitmeyeceksin, anneni aramayacaksın gibi cümleler (kontrol hissi verse de) ilişkiyi gerer. Oysa yerine konacak açıklama, gerçek sınırın karşı tarafı değil kendi duruşunuzu tanımladığıdır.

Gerçek sınır karşı tarafı değiştirmeye çalışmaz, kişinin kendi duruşunu ve esenliğini korumasını tanımlar. Sağlıklı sınır karşı tarafa emir veren ültimatomdan farklı olarak kişinin kendi duruşunu tanımlaması ve anahtarı kendisinde olan kapı eşiği gibi açılıp kapatılabilmesi anlamına gelir. Suçlayıcı dil eşin savunmaya geçmesine ve kapanmasına yol açabilir. Bu yüzden dilinizi ben merkezli kurmanız (aynı mesajı daha duyulur kılar) önemlidir.

Kendinize sormanız yol gösterici olur: Bu davranışı neden durdurmak istiyorum, amacım karşındakini değiştirmek mi kendi esenliğimi korumak mı? İlk niyet kontrol isteği taşır, ikinci niyet bakım isteği taşır. Kalma koşullarını ve alınacak tedbirleri belirlemek ve sınırını ruh sağlığını koruma çerçevesinde ifade etmek ikinci niyetten doğar. Rahatsız eden konuşmada sofradan kalkılacağının belirtilmesi buna örnektir. Bana bağırılmaya devam edilirse odada kalamam, sakinleşince konuşmak isterim demek bir yasak değil, bir bakım cümlesidir.

Yoğun bombardımana maruz kalınan saygısız ortamlara girmeye devam etmemek de bir sınırdır. Her buluşmada aşağılanmayı göze almak sabır değil, kendinizi yıpratmak olur. Ara vermek (bir süre görüşme sıklığını azaltmak) ya da ortamı değiştirmek (kalabalık sofralar yerine kısa buluşmalar önermek) ilişkinizi korur.

Orta yol bulmakta zorlanırsanız bir ruh sağlığı uzmanından destek almayı düşünebilirsiniz. Evlilik çıkmazlarında psikolog, psikolojik danışman ya da psikiyatrist ile görüşmek yeni iletişim yolları açar. Bu görüşmeler (sorunun kimde olduğunu bulmak için değil) birlikte nasıl daha sakin kalacağınızı öğrenmek için yararlı olur. Eğer konuşmalara rağmen bir orta noktada buluşamıyorsanız, dışarıdan profesyonel bir gözle destek arama fikrini eşinize sakin bir zamanda önermeniz yerinde olur. Eğer ilişkinizde süreklilik kazanan bir değersizleştirme, incitici davranışların hiç ara vermemesi ya da ruhsal açıdan yıpratıcı bir baskı söz konusuysa, çift çalışmasından önce kendi iyiliğiniz için bireysel bir destek almanız daha doğru olabilir. Bu tür yıpratıcı örüntüler varken tek başına iletişim önerileri yetmez, bu durumda alanında uzman biriyle görüşmeniz en sağlıklı adım olur.

Bir çalışmada, nişanlı ve evliliğinin ilk beş yılındaki 532 kişiyle yapılan görüşmeler, kök aile işlevselliğinin bugünkü romantik ilişki doyumunu doğrudan etkilediğini ortaya koydu [2].