Evliliğinize Üçüncü Kişi Dahil Olduğunda Süreci Yönetmek

Bu yazıyı bitirdiğinizde acele bir karara sıkışmadan bedeninizi yatıştırmayı, yaşadıklarınızı adlandırmayı ve sınırlarınızı netleştirerek kendinize ait bir yön belirlemeyi deniyor olacaksınız. İlişki tehdidiyle karşılaşıldığında önce bedenin tepki verdiğini bilmek, bu süreci daha anlaşılır kılar.

Yaşanan şey (ne kadar sarsıcı olursa olsun) tek bir cümleye sığmaz. Bir yanda öğrenilen olay durur, öte yanda sizin iç dünyanızda kopan fırtına durur. Bu rehber, fırtına dinmeden yön seçmeye çalışmanın neden bu kadar zor olduğunu anlatır. Her bölümde önce bir mekanizma yer alır, sonra küçük bir deneme önerisi gelir. İsterseniz sırayla okuyun, isterseniz size en yakın gelen başlıktan başlayın. Peki, karar vermeden önce zemini sağlamlaştırmak neye benzer ve bu zemini ne oluşturur?

Aldatma Sonrası İlk Şok

Aldatma sonrası ilk şok, çoğu zaman düşünceden önce bedende başlar. İlişki tehdidiyle karşılaşıldığında önce beden tepki verir, kalp hızlanır, uyku ve iştah bozulur ve sıradan ses ya da görüntüler panik dalgasını yeniden başlatabilir. Markette yan yana duran bir çift (o an sizin için hiçbir anlam taşımaması gerekirken) midenizi bulandırır. Arabada çalan bir şarkı (aylar önce sıradan bir şarkıyken) bir anda alarm sesine dönüşür. Bu tepkiler irade zayıflığı değildir.

Araştırmalar, bu tür olayların ardından en yoğun yaşanan duyguların korku, güvensizlik, öfke ve reddedilme olduğunu ortaya koyuyor [1]. Bu dört duygu çoğu zaman iç içe geçer. Bir dakika öfke baskın gelir, sonraki dakika korku öne çıkar. Yaşanan sarsıntı bağlanma sisteminin alarm halidir, güvenilen kişi aynı anda tehdit kaynağı gibi algılanmaya başlar. Bağlanma sisteminin alarm hali dediğimiz şey de budur: Güvenilen kişinin tehdit kaynağı gibi de algılanmaya başlamasıyla korku, güvensizlik, öfke ve reddedilme duygularının yoğun yaşanması. Sizi yıllarca yatıştıran kişi (şimdi) huzursuzluğun kaynağı gibi görünür. Bu çelişki zihni yorar.

Özellikle kaygılı bağlanma stiline sahipseniz, bu duygular çok daha şiddetli bir hal alabilir; her bir belirsizlik anı, terk edilme ihtimalini zihninizde kocaman bir gerçekliğe dönüştürebilir [2]. Telefonun geç açılması (normalde önemsiz bir ayrıntı) büyük bir senaryoya dönüşür. Belirsizlik büyür, beden daha da tetikte kalır. Böyle anlarda kendinize tek bir soru sormak işe yarar mı, denemeye değer mi?

• Uyumaya, düzenli beslenmeye ve kısa yürüyüşlere odaklanmak size ilk zemini verir.
• Kendinize sorun: Şu an neye ihtiyacım var?
• Beden sakinleşmeden kırık pusulayla yön bulmaya çalışırcasına acele karar vermemek gerekir.

Bu adımda amaç olayı çözmek değildir. Amaç, alarm veren bedeni biraz yatıştırmaktır. Düzenli uyku (her gece aynı saatte yatmak gibi), sıcak bir öğün ve gün ışığında kısa bir yürüyüş sinir sistemine güven sinyali taşır. Karar daha sonra gelir.

Aldatma Tanımı ve Sınırlar

Aldatma tanımı ve sınırlar konusu, çiftlerin en çok bunaldığı yerlerden biridir. Üçüncü kişi ifadesi geniş bir yelpazeyi anlatır ve eşlerin aldatma tanımı her zaman birbiriyle örtüşmez. Kimi için aldatma yalnızca fiziksel temasla başlar, kimi için gizlenen bir mesajlaşma da sadakatsizlik sayılır. Bu fark, çoğu zaman sevginin azlığından değil, ölçütlerin hiç konuşulmamış olmasından kaynaklanır.

İnsanlar farklı davranışlara farklı anlam yükler, cinsel içerikli davranışlar en ağır ihlal gibi algılanırken teknolojik yollarla kurulan temas ve fiziksel olmayan duygusal yakınlık farklı düzeylerde ihlal sayılır. Bir pilot çalışma, bireylerin cinsel içerikli davranışları en yüksek sadakatsizlik algısıyla değerlendirdiğini; teknolojik yollarla yapılanları (mesajlaşma, flört uygulamaları gibi) ikinci sıraya koyduğunu; duygusal yakınlık içeren ama fiziksel olmayan davranışları ise daha düşük düzeyde bir ihlal olarak gördüğünü bulmuştur [4]. Yani herkes aynı olaya aynı ağırlığı vermez. Biri için masum görünen sohbet, diğeri için derin bir kırılma yaratır.

Kırk beş bağımsız örneklem üzerinde yapılan bir meta-analiz, bu ayrımın cinsiyetle de ilişkili olduğunu söylüyor: erkekler cinsel sadakatsizliği, kadınlar ise duygusal sadakatsizliği daha rahatsız edici buluyor [1]. Bu eğilim her çifti anlatmaz, ama çatışmaların neden büyüyeabildiğini düşündürür. Varsayalım ki eşlerden biri iş arkadaşıyla dertleşiyor, bunu anlatmıyor ve fiziksel bir temas olmadığını söylüyor. Diğer eş ise dışlanmış hissediyor ve bunu ihanet gibi yaşıyor. Burada tartışma olayın içeriğinden çok olayın hangi kategoriye girdiği konusunda düğümlenir. Çiftler bu aşamada olayın içeriğinden çok olayın hangi kategoriye girdiği konusunda çatışır ve ortak tanıma ulaşamamak ilişkinin dokusundaki yıpranmanın işareti olabilir.

Aldatma tanımı dediğimiz şey de bu yüzden kişiden kişiye değişen ve cinsel, teknolojik ya da duygusal davranışların farklı düzeylerde ihlal sayılmasına yol açan sadakatsizlik ölçütüdür. Bu ölçüt konuşulmadığında, sadece mesajlaştık cümlesi karşı tarafta fiziksel ihanetle eşdeğer bir yıkım yaratabilir. Peki siz neyi ihlal sayıyorsunuz ve bunu daha önce açıkça konuştunuz mu?

• Kendinize sorun: Bu evlilikte neler sessizce eksiliyordu?
• Bu soru, olayı tek bir davranışa indirgemeden dokudaki incelmeyi fark etmeye yardımcı olur.
• Sınırları konuşurken karşı tarafı ikna etmeye değil, kendi ölçütünüzü adlandırmaya odaklanın.

Bu adımda sınır, neyin size iyi gelmediğini görme çabasıdır. Hemen uzlaşmak zorunda değilsiniz. Önce kendi tanımınızı duymak, sonra ortak tanımın eksik kaldığı yerleri görmek yeterlidir.

Aldatma Neden Olur

Aldatma neden olur sorusu, akla ilk gelen ama en hızlı tüketilen sorulardan biridir. Evlilik dışı davranışlar tek bir nedene değil ilişki doyumu düşüklüğü, bağlılık zayıflığı, güç dengesizliği ve bağlanma biçimi gibi birden fazla etmenin bir araya gelmesine bağlı ortaya çıkar. Tek bir neden aramak (çoğu zaman) rahatlatmaz, çünkü tablo daha karışıktır. Nedeni anlamak, olanı haklı çıkarmak değildir. Nedeni anlamak, zemindeki çatlakları görmektir.

İlişki doyumu düşüklüğü ve bağlılık zayıflığı önemli yordayıcılar [1]. Doyum azaldığında ve bağlılık gevşediğinde, dışarıya bakmak daha olası hale gelir. Ancak bu, her doyumsuzluğun aldatmayla sonuçlanacağı anlamına gelmez. Yordayıcı, olasılığı artıran etmen demektir. Burada sorulacak soru suçlama diliyle değil, merak diliyle kurulur.

Bir çalışmada, romantik ilişkide kendini daha güçlü hisseden tarafın, alternatif partnerlere yönelik ilgisinin arttığı bulunmuştur [5]. Buradaki mekanizma şöyle işliyor: Güç, kişinin kendi "eş değerini" partnerinden yüksek algılamasına yol açıyor ve bu algı, "ben daha iyisini hak ediyorum" düşüncesini besleyerek dışarıya açılan kapıyı aralıyor [5]. İlişkide kendini daha güçlü hisseden taraf kendi eş değerini partnerinden yüksek algılayabilir ve bu algı dışarıya açılma eğilimini besleyen bir yanılsama yaratır. Güç bazen açıkça kurulur, bazen sessizce birikir. Kararları hep bir taraf verir (diğer taraf uyum sağlar) ve dengesizlik normalleşir.

Kayıtsız ya da kaçınmacı bağlanma stiline sahip bireyler, yakınlıktan rahatsız oldukları ve mesafeyi korumak istedikleri için, zamanla evlilik dışı ilişkilere daha yatkın hale gelebiliyor [1], [3]. Yakınlıktan rahatsız olan ve mesafeyi korumak isteyen bağlanma biçimi zamanla evlilik dışı ilişkilere yatkınlığı artırabilir. Burada mesafe bir karakter kusuru değildir. Yakınlık korkutucu geldiğinde, uzaklık güvenli görünür. Uzaklık büyüdükçe de üçüncü kişiye yer açılır.

Bu tabloyu tek başınıza taşımak zorunda mısınız, yoksa paylaşmak yükü hafifletir mi?

• Güvenilen bir dostla duyguları paylaşmak, zihindeki döngüyü biraz yavaşlatır.
• Dosttan çözüm beklemeden, yalnızca duyulmak için anlatmayı deneyin.
• Öfkeyi eyleme dökmek yerine ne söylemeye çalıştığını duymaya çalışmak da bu aşamada koruyucudur.

Nedeni ararken kendinizi yıpratmadan ilerlemek önemlidir. Her yanıt yeni soru doğurabilir. Yine de zemini görmek, yönü seçmeyi kolaylaştırır.

İlişkide Üçüncü Kişi

İlişkide üçüncü kişi, çoğu zaman birdenbire ortaya çıkmış gibi görünür. Oysa geriye dönüp bakıldığında, evlilikteki dengenin bir süredir sarsıldığı fark edilir. Evlilikte aşırı iç içe geçme ve bireysel sınırların kaybolması boğulma hissi doğurabilir ve üçüncü kişi kaybolmuş bireyselliği geri kazanma çabasının çarpık ifadesi olabilir. Her şey birlikte yapılmaya başlanır (hobiler, arkadaşlar, kararlar), ayrı alan kalmaz. Başlangıçta yakınlık gibi görünen şey, zamanla daralma hissine dönüşür.

Birey olma ve ait olma ihtiyaçları arasındaki denge evlilik uyumu için önemlidir. Benlik farklılaşması dediğimiz kapasite de bu dengeyi anlatır: Evlilik uyumu için birey olma ve ait olma ihtiyaçları arasında denge kurabilme kapasitesi. Bu denge kurulabildiğinde, kişi hem kendine ait kalır hem de ilişkiye ait hisseder. Nitekim bir çalışmada, benlik farklılaşması düzeyinin, erkeklerin evlilik uyumundaki varyansın %74'ünü, kadınların evlilik uyumundaki varyansın ise %61'ini açıkladığı bulunmuştur [6]. Bu sayılar, dengenin uyumla güçlü biçimde ilişkili olduğunu düşündürür. Sayılar bir yazgıyı anlatmaz, bir eğilimi anlatır.

Bu denge bozulduğunda iki uç belirir. Bir uçta yapışma vardır, diğer uçta kopma vardır. Yapışmada sınırlar erir, kopmada duvarlar yükselir. Her iki uç da yorucudur. Üçüncü kişi bazen bu yorgunluğun açtığı aralıktan sızar. Bu bakış, sorumluluğu tek kişiye yıkmadan tabloyu görmeye yardımcı olur mu?

• Destek sistemini harekete geçirmek ve normal hayata küçük temaslar sürdürmek size nefes alanı açar.
• Kısa bir yürüyüş, düzenli bir kahvaltı, güvendiğiniz biriyle çay içmek gibi temaslar rutini korur.
• Günlük hayatla bağı koparmamak, duyguların içinde kaybolmayı biraz önler.

Bu adımda amaç evliliği kurtarmak ya da bitirmek değildir. Amaç, birey olarak ayakta kalacağınız küçük alanları korumaktır. O alanlar genişledikçe, ne istediğinizi daha sakin duyarsınız.

Aldatma Sonrası Konuşma ve Karar

Aldatma sonrası konuşma ve karar aşaması, en çok acele edilen aşamadır. Yoğun stres tepkisi sürerken sinir sistemi savaş ya da kaç modundadır ve bu halde uzun vadeli dengeli muhakeme yapmak biyolojik olarak neredeyse imkansızdır. Savaş ya da kaç modu dediğimiz durum da budur: Yoğun stres tepkisi içindeyken uzun vadeli dengeli muhakemeyi zorlaştıran bedensel alarm durumu. Kalp hızlı çarpar, nefes kısalır, zihin ya saldırıya ya kaçışa odaklanır. Böyle bir bedende sağlıklı karar büyür mü?

Aceleyle alınan kararlar çoğunlukla anlık öfkenin ya da derin çaresizlik hissinin ürünüdür. Üzerine düşünülmeden verilen bitsin ya da her şey unutuldu kararları genellikle sürdürülebilir olmaz. Birinci karar öfkenin ateşiyle alınır, ikinci karar korkunun acelesiyle alınır. İkisi de bir süre sonra sizi yarı yolda bırakır. Beden sakinleşmeden kırık pusulayla yön bulmaya çalışırcasına acele karar vermemek bu yüzden bir erteleme değil, bir özen davranışıdır.

Bir araştırma, yüksek bilişsel esnekliğe sahip evli bireylerin ilişki doyumunun belirgin şekilde daha yüksek olduğunu, çünkü bu kişilerin sorunlara tek bir çözümle yaklaşmak yerine birden fazla seçenek üretebildiğini gösteriyor [2]. Bilişsel esneklik zor durum karşısında alternatif yollar görebilme ve bakış açısını değiştirebilme yeteneğidir ve sorunlara tek çözüm yerine birden fazla seçenek üretebilmeyi sağlar. Özellikle kaygılı bağlanma stiline sahip bireyler için bir an önce "netlik" arayışı dayanılmaz olabilir [2]. Belirsizlik (o kişiye) boşluk gibi değil, tehdit gibi görünür. Hemen bilmek, hemen tanımlamak ister. Ancak hemen bilmek her zaman iyi bilmek değildir.

Ani öfke patlamasıyla başlayan yüzleşme kısa vadede boşalma sağlasa da sağlıklı diyalog zemini oluşturmaz. Bağırmak rahatlatır gibi yapar, sonra yorgunluk kalır. Talep karşı tarafın davranışını kontrol etmeye yönelirken sınır kişinin neyi kabul edip etmeyeceğini ve kendi seçimini tanımlar. Sınır dediğimiz duruş da budur: Karşı tarafın davranışını kontrol eden talepten farklı olarak kişinin neyi kabul edip etmeyeceğini ve kendi seçimini ortaya koyan duruş. Talep şöyle konuşur: Bunu yapmayacaksın. Sınır şöyle konuşur: Ben buna maruz kalmayı sürdürmek istemiyorum, bu yüzden şu adımı atıyorum.

Bu ayrımı konuşmaya taşımak için neyi deneyebilirsiniz?

• Konuşmanın zamanını, yerini ve öğrenilmek isteneni bilinçli biçimde seçmek gerginliği azaltır.
• Kendinize sorun: Bu konuşmayı ne zaman yaparsam kendimi daha az savunmasız hissederim, nerede olursa güvende hissederim, bu konuşmadan en çok neyi öğrenmek istiyorum?
• Sınırları birinci ağızla ifade etmek, suçlama dilinden çıkmaya yardımcı olur.
• Kendine iç süre tanımak, netlik baskısını yumuşatır.

İç süre, takvime yazılan bir son tarih değildir. İç süre, kendinize tanıdığınız düşünme alanıdır. Bu alanda sorular birikir, yanıtlar yavaşça belirir. Karar, bastırılmış duygunun değil, duyulmuş duygunun içinden doğar.

Aldatma Sonrası Affetme ve Onarım

Aldatma sonrası affetme ve onarım, çoğu zaman yanlış anlaşılan bir duraktır. Affetmek bir gecede alınan karar değil uzun ve inişli çıkışlı sürecin sonunda gelebilecek duygu değişimidir. Affetme dediğimiz şey de budur: Zorunlu durak olmayan, uzun ve inişli çıkışlı sürecin sonunda gelebilecek duygu değişimi. Kendini affetmeye zorlamamak ve gerçek duyguyu bastırmamak bu yüzden önemlidir. Bastırılan duygu kaybolmaz, başka bir yerden geri döner.

Bir çalışmada, aldatma davranışının türüne bağlı olarak "affetmeme motivasyonlarının" farklılaştığı görülmüştür [4]. Cinsel ve teknolojik aldatmalar, en yüksek kaçınma ve intikam motivasyonunu tetiklemektedir [4]. Bu motivasyonların altında yatan şey ise yoğun bir olumsuz duygulanım, yani öfke, incinme ve üzüntü karışımıdır [4]. Aynı çalışma, özellikle kaygılı bağlanma stiline sahip kişilerde, bu olumsuz duyguların intikam motivasyonunu çok daha güçlü biçimde yordadığını ortaya koymaktadır [4]. Yoğun öfke ve intikam arzusu ihlale karşı sinir sisteminin normal tepkisidir ve çoğu zaman altında yeniden güvende hissetme ihtiyacı yatar. Öfke (ilk bakışta) yıkıcı görünür, ama yakından bakınca korunma isteği duyulur. İncinme dinmeden affetme beklenir mi?

Duygu Odaklı Çift yaklaşımı buzdağının altındaki duygusal ihtiyaçları görünür kılarak suçlu suçsuz döngüsünden çıkmaya ve her iki tarafın duygusal sorumluluk almasına yardımcı olur. Araştırmalar, Duygu Odaklı Çift yaklaşımının, çiftlerin duygusal bağını onarmaya ve affetme sürecini desteklemeye yardımcı olduğunu gösteriyor [1]. Burada amaç kimin haklı olduğunu ilan etmek değildir. Amaç, yüzeydeki suçlamanın altındaki korkuyu, utancı ve özlemi duyulur kılmaktır.

Bu süreçte uzman desteği ne zaman gerekir? Uyku ve iştah uzun süre bozulduğunda, panik dalgaları günlük hayatı aksattığında ya da konuşmalar sürekli aynı döngüye kilitlendiğinde bir psikolog ile görüşmek yerinde olur. Bir psikolog, duyguları savunmaya geçmeden duyabilmeye çalışmak için güvenli bir çerçeve sunar ve onarımın hangi adımlarla ilerleyebileceğini birlikte düşünmenize yardımcı olur.

• Uzman desteği almak, süreci tek başınıza göğüsleme zorunluluğunu hafifletir.
• Duyguları savunmaya geçmeden duyabilmeye çalışmak, onarımın dilini kurar.
• Affetmeyi bir borç gibi değil, gelebilecek bir değişim gibi düşünmeyi deneyin.

Eğer ilişkinizde kronik değersizleştirme örüntüsü ya da fiziksel veya duygusal istismar varsa çift yardımından önce bireysel destek almayı değerlendirmek gerekir. İstismarcıya yeni manipülasyon alanı açma riski olan durumlarda birlikte terapiye gitmeden önce kendi güvenli alanı inşa etmek daha koruyucudur. Bu yazı o tür güvenlik riski taşıyan durumları kapsamaz. Öncelik her zaman sizin güvenliğinizdir. Güvenli alan kurulmadan onarım konuşulmaz. Kendinize ait yön, önce güvende hissettiğiniz yerden başlar.