İlişkilerde Güç Mücadelesi: Aynı Tartışmalar Neden Tekrarlanır?

Bazı ilişkilerde kaçan kovalayan dinamiği görülür,bu bir tarafın duyulma ihtiyacıyla kovalaması ve mücadelesi, diğer tarafın korunmak için kapanması arasındaki görünmez danstır. Güç mücadelesi gibi görünen pek çok çatışma aslında iki tarafın da duyulmadığını hissettiği bu kısır döngünün dışa vurumudur.

Görünmez Dans

Kaçan kovalayan döngüsü ilk bakışta inatlaşma gibi durur. Bir taraf bağlantı kurmak için bastırırken diğer taraf kendini korumak için kapanır. Konuyu açan taraf çoğu zaman eleştiri ya da ısrar dili kullanabildiği için karşı taraf bunu saldırı olarak okuyup savaş ya da kaç tepkisine geçer. Bu tepki dışarıdan ilgisizlik gibi görünür. İçeride ise çoğu zaman taşmayı önleme çabası vardır.

Kaçma kapanma tavrı, konuyu açan kişi tarafından reddedilme ve yok sayılma olarak deneyimlenir ve kovalayanın ısrarını artırır. Ses yükselir, sorular sıklaşır, konu dallanır. Artan ısrar, geri çekilen tarafta konuşmanın yararsız olduğu inancını pekiştirir. Her taraf diğerinin davranışına tepki verirken istemeden o davranışı pekiştirir ve yabancılaşma derinleşir. Güç mücadelesi olarak görünen çatışmalar çoğu zaman iki tarafın da duyulmadığını hissettiği kısır döngünün dışa vurumudur.

Tablo zamanla daha da kırılgan hale gelir. Bir çalışmada, özellikle kadınların bu tür bir döngü içindeyken, tartışma anında eşleri olumlu bir adım atsa bile bundan fayda göremediği, olumlu davranışın iyileştirici etkisinin adeta duvara çarptığı gözlemlendi [1]. İyi niyet vardır ama algı kapısı kapanmıştır. Tartışma başladığında gerçekte ne için savaşılıyor diye merak etmek bu kapıyı aralar. Konu bulaşık mıdır, yoksa fark edilme ihtiyacı mıdır. Cevap çoğu zaman ikincisine yakındır. Merak, savunmayı büyütmeden durmayı kolaylaştırır. Bağırarak konuşmayı sürdürmemek de bu durmanın bir parçasıdır, çünkü ses yükseldikçe dinleme kapasitesi daralır.

İlişkilerde güç mücadelesi sandığınız kısır döngü duyulmadığını hissetmekten beslenir

Döngünün özü bir çeviri sorunudur; bir taraf bağlantı isterken diğer taraf bu çabayı saldırı algılar. Döngüyü ateşleyen asıl unsur karşı tarafın davranışından çok o davranışa yüklenen yorumdur. Aynı cümle bir kulakta ilgi, diğer kulakta baskı gibi duyulur. Aynı sessizlik bir tarafta sakinleşme, diğer tarafta terk edilme gibi okunur. Bu yüzden tartışma konudan çok anlam etrafında büyür.

İç hikayeler bu çeviriyi yönlendirir. Talepkar tarafın iç hikayesi duyulmama ve yalnız bırakılma, geri çekilen tarafın iç hikayesi ise yetememe ve konuşmanın sonuçsuz kalacağı düşüncesi etrafında şekillenir. Çatışma anı bazı kişilerde terk edilme paniğini, bazı kişilerde yetersizlik korkusunu tetikleyerek bastırma ya da kaybolma tepkisi doğurur. Biri yaklaşarak sakinleşmek ister, diğeri uzaklaşarak toparlanmak ister. İki strateji çarpışınca kimse sakinleşemez.

Bu iç filmler boşlukta yazılmaz. Toplumsal cinsiyet sosyalizasyonu ve ev içi emeğin eşitsiz dağılımı, görünmez yükü taşıyan tarafta talep dilini besleyebilir. Randevuları takip eden, evin aklında tutulan işlerini taşıyan taraf bir süre sonra yorulur. Varsayımsal bir örnek olarak, aynı ezber repliklerle değişen dekorlarda süren bulaşık, doğum günü ve okul seçimi tartışmaları düşünülebilir. Yüzeyde planlama konuşulur, derinde ise neden hiçbir şeyi sen düşünmüyorsun da her şeyi ben düşünmek zorunda kalıyorum sitemi duyulur. Gerçekten de veriler bunu doğrular: kadınlar, erkeklerden daha fazla talep/geri çekilme örüntüsü yaşadığını bildiriyor [2].

Yoğun duygu anında dürtüsel tepki verme biçimindeki duygu düzenleme güçlüğü olumsuz iletişim örüntülerini besleyebilir. Kümülatif çocukluk travmaları üzerine yapılan bir araştırma, bu tür olumsuz iletişim örüntülerinin altında, çoğunlukla "olumsuz aciliyet" denen bir duygu düzenleme güçlüğünün yattığını gösteriyor [5]. Olumsuz aciliyet, yoğun duygu hissedildiğinde araya düşünce girmeden dürtüsel tepki verme biçimidir. Kişi kırmak istemez ama duramaz. Sonra pişman olur, fakat döngü çoktan bir tur daha atmıştır. Kendi izlediği iç filmi fark etmek ve onu gerçek sanmadan durup bakmak burada işe yarar. Bu düşünce mi, yoksa kanıt mı diye sormak hızı keser. Güncel omuzlardaki dışsal yükü tartmak ve davranışı bağlamıyla okumak da yorumu yumuşatır. Yorgun bir eş ile ilgisiz bir eş aynı şey değildir.

Aynı tartışmayı tekrar etmek dış yüklerle daha da ağırlaşıyor

Yetişkinlikteki bu dansın kökleri çocuklukta ilk bağlanma figürleriyle kurulan iletişime uzanabilir. Kimi evde sorunlar yüksek sesle konuşulur, kimi evde kapılar kapanır. Kimi çocuk sorarak bağ kurmayı öğrenir, kimi çocuk susarak alanı korumayı öğrenir. İki farklı evden gelen iki yetişkin aynı evde buluşunca eski ezberler yeniden sahneye çıkar. Yakın zamanda yapılan bir çalışmada, ebeveynleriyle ilişkisinde talep/geri çekilme döngüsü yaşayan genç yetişkinlerin, ebeveynlerini yetersiz iletişimciler olarak kodladıkları ve bu algının da yakınlığı zedelediği bulundu [3]. Erken yıllarda öğrenilen dil, bugünkü tartışmanın aksanını taşır.

Dış stres bu aksanı kalınlaştırır. İş stresi ve geçim sıkıntısı gibi dışsal yükler arka planda çalarak tartışma anında şiddetlenebilir. Günün yorgunluğu eve taşınır, küçük bir aksaklık büyük bir mesele gibi duyulur. İlginç bir bulgu, bağlamın etkisini düşündürür. Dezavantajlı sosyoekonomik koşullarda yaşayan çiftler üzerine yapılan bir boylamsal çalışma, talep/geri çekilme dediğimiz bu örüntünün, orta sınıf çiftlerdeki kadar yıkıcı olmadığını ortaya koydu [4]. Dış yük ağır olduğunda çiftler sorunu bazen kişiye değil koşula bağlar. Bu da suçlamayı azaltabilir. Yine de genel kural değişmez. Yük arttıkça sabır azalır.

Zamanla maalesef bu ilişkilerde sessizlik yerleşir. Geri çekilme yani kaçma durumu kronikleştiğinde ilişkinin tek iletişim biçimi haline gelerek sorunu büyütür. Konuşulmayan konu kaybolmaz, rafa kalkar ve faizle geri döner. Ses yükseldikçe karşı tarafın içine kapanması derinleşir. Biri kapıyı zorladıkça diğeri kilidi çevirir. Öneri tersine sezgiseldir. Bastıran taraftayken kapanma görüldüğünde durmak ve sakin bir zamanda yeniden denemeyi önermek daha çok işe yarar. Şimdi değil, bu akşam yemekten sonra konuşalım mı demek vazgeçmek değildir. Ses yükseldikçe bağırarak konuşmayı sürdürmemek gerekir, çünkü yüksek ses koruma refleksini büyütür. Mola sözünü tutmamazlık ederek molayı terk etmeye dönüştürmemek de önemlidir. Dönülmeyen her erteleme, bir sonraki talebi daha sert hale getirir.

Çiftlerde iletişim çıkmazı için koruyucu mola

Sınır koymak ile tehdit farkı anlaşıldığında mola bir kaçış olmaktan çıkar ve koruyucu bir anlaşmaya dönüşür. Mola alma anlaşması, tartışmayı terk etmeden erteleyip iletişim kapısını açık tutan, aynı takımda olunduğu mesajı veren aradır. Tehdit, karşı tarafın davranışını kontrol etmeye yönelen, koşullu karşılık içeren ifadedir. Sınır, karşı tarafı kontrol etmeye yönelik tehdit ve ültimatomdan farklı olarak kişinin neye maruz kalacağını tanımlamasıdır. Sınır, karşı tarafı cezalandırmadan kişinin neyi sürdüremeyeceğini kendi duruşuyla ifade etmesidir. Ton değişince anlam değişir. Bir daha böyle konuşursan giderim demek ile bağırarak konuşmayı sürdüremiyorum, yarım saat ara verip dönmek istiyorum demek aynı değildir. Sınırı ceza ya da ültimatom biçiminde kullanmamak gerekir.

Geri çekilen yani kaçan taraftayken tamamen kaybolmadan bunaldığını söyleyip düşünme süresi istemek döngüyü yumuşatır. Bu cümle hem koruma sağlar hem bağ kurar. Verilen süre dolduğunda gerçekten geri dönerek güvenilirliği korumak ikinci adımdır. Dönüş olmazsa mola, terk edilme gibi okunur. Sorunu kişilik sıfatlarıyla etiketlemek yerine iki kişinin ortak çıkmazı olarak tanımlamak iyileştiricidir. Sen sorumsuzsun yerine biz bu konuda tıkanıyoruz demek suçlamayı azaltır. Ortak dil kurulunca çözüm aramak kolaylaşır.

Bazen döngü evde çözülemeyecek kadar sertleşir. Özellikle tartışmalarınız karşılıklı suçlamalara, aşağılamalara ya da süreklilik kazanan bir değersizleştirme döngüsüne evrildiyse, çift olarak devam etmeden evvel bireysel bir görüşmede duygularınızı berraklaştırmak daha güvenli bir yol sunabilir. Böyle bir durumda bir uzmandan destek almak anlamlı olur. Bu destek, kimin haklı olduğunu ilan etmek için değil, çeviri sorununu birlikte çözmek için alan açar. Gerektiğinde üçüncü bir gözden, çift terapistinden destek almak döngüyü dışarıdan görmeyi sağlar. Karşılıklı suçlama, aşağılama ya da kronik değersizleştirme varsa önce bireysel görüşmeyle kendi hislerini anlamlandırmadan çift olarak taşımaya zorlamamak gerekir.

Döngüden çıkış için küçük bir liste işinize yarayabilir:

• Konu ısınınca durun ve asıl ihtiyacı adlandırın.
• Mola süresini netleştirin ve dönüş saatine uyun.
• Sınırı kendi davranışınızla kurun, koşulla değil.
• Konuyu kişilikle değil ortak sorunla anlatın.
• Tıkanma sürerse uzman desteğini ertelemeyin.

Aynı kavgayı bitirmek için büyük bir konuşmaya gerek yoktur. Bunaldığını söyleyip kısa süre isteyip süre bitince geri dönme gibi tek bir küçük mola adımı bile dansın ritmini değiştirir.