Kurallara Uymayan Çocuklar İçin Davranışsal Ebeveyn Rehberi

"Montunu giyer misin?" "Hayır, giymeyeceğim." Sesin yükselmesiyle kolların kavuşması aynı anda olur ve istek kısa sürede güç savaşına döner.

Varsayalım ki Elif ve annesi birlikte yaşadığımız evlerden birinde sabah telaşında bekliyor. Bu yazı boyunca onlara zaman zaman uğrayacağız. Anlatılanlar gerçek bir aileden alınmadı, yalnızca konuyu somutlaştırmak için kurulan hayali bir sahne olarak düşünülebilir. Sahne tanıdık gelir çünkü karşı gelme çoğu evde benzer başlar. Karşı gelme davranışı isteğe ya da kurala direnme biçiminde görülen, altında ihtiyaç ve ilişki örüntüsü bulunan davranıştır. Bu yazı karşı gelmeyi çocuğun kusuru değil ebeveynle çocuk arasında öğrenilen bir döngü olarak ele alır. Sıcak ve tutarlı hamlelerle bu döngü değişme potansiyeli taşır.

Güç Mücadelesine Dönen İstekler

Kapı önünde mont bekler, anne önce sakin söyler. Elif oyuna dalmış görünür, cevap vermez. Anne sesini biraz yükseltip aynı cümleyi tekrarlar.

Çocuk bir isteğe direndiğinde ebeveynin tepkisi genellikle talebi yinelemek ve yükseltmek, ardından ses tonunu sertleştirmek ve tehdit ya da cezaya başvurmak biçiminde ilerler. Anne de bu yolu izler, önce rica eder sonra uyarır. Elif kollarını kavuşturur, anne son sözü söylemeye çalışır.

Patterson'ın zorlayıcı aile süreci modeli tam da bu döngüyü tarif eder: ebeveyn ve çocuk arasındaki tırmanma ya da teslim olma davranışları, anlık pekiştirme döngüleriyle kalıcılaşır [1]. Zorlayıcı aile süreci ebeveyn ve çocuk arasındaki tırmanma ya da teslim olma davranışlarının anlık pekiştirme döngüleriyle kalıcılaşmasıdır. Bir taraf bağırdığında öteki susar ya da geri çekilir. Kısa süreli rahatlama iki tarafa da bu yol işe yaradı mesajı verir.

Geri adım atmak çocukta direnerek istediğini almayı öğretirken çatışmayı tırmandırmak ilişkiyi güç savaşına dönüştürür ve bağı zedeler. Güç mücadelesine dönen istekler tam bu noktada belirir. Anne pes ederse sabah kurtulur ama yarınki itiraz güçlenir. Anne bağırarak kazandığını sanırsa evde gerginlik kalır.

Çözüm için ilk adım gözlemdir. Çocuğun hangi durumda hangi tepkiyi verdiğini gözlemlemek işe yarar. Sabah uykusuzluk mu, oyun bölünmesi mi, açlık mı direnci büyütür? Not tutar gibi izlemek suçlamak yerine anlamaya kapı açar.

Öfke ile İnat Aynı İhtiyaçtan Doğmaz

Öğleden sonra ödev saati gelir, Elif kalemi fırlatır. Yüzü kızarır, sesi titrer. Anne bunu inat sanır, Elif ise o an duygusunu taşıyamaz.

Karşı gelme davranışı öfke ve kolay sinirlenme ile dikbaşlı ve tartışmacı tutum olmak üzere farklı boyutlar içerir. İlki daha çok duygu düzenleme güçlüğüyle, ikincisi ise kasıtlı karşı koymayla ilişkilidir [1]. Öfke patlaması ile sakin sakin pazarlık eden itiraz aynı kapıdan girmez. Biri taşan duygudan doğar, öteki sınır yoklamaktan beslenir.

Davranışın işlevi davranışın kendisinden çok ne amaçla ortaya çıktığı, hangi ihtiyacı gidermeye çalıştığıdır. Sürekli karşı gelmenin olası işlevleri arasında kontrol ihtiyacını giderme, yoğun duyguyu düzenleyememe, dikkat çekmenin tek yolunun bu olduğunu öğrenme ve talebin kapasiteyi aşması yer alır. Elif bazen seçme hakkı ister, bazen yorgunluktan dağılır. Bazen tek duyulma yolu itiraz olur. Bazen istenen iş yaşına ya da o anki haline göre ağır gelir.

Çocuğun mizacı ile ebeveynin sabır ve toleransı arasındaki uyumsuzluk da bu tabloyu ağırlaştırabiliyor [2]. Hareketli ve tez canlı bir çocukla çabuk yorulan bir ebeveyn aynı evde zorlanır. Sorun sevgisizlik değildir, tempo uyuşmazlığıdır.

Karşı gelen çocukla iletişim bu ayrımla başlar. Kendinize sormak iyi gelir: çocuğum bu davranışla ne anlatmaya çalışıyor ve aramızdaki ilişkide ne oluyor. Cevap her zaman net çıkmaz ama soru bakışı yumuşatır. Duygu mu taştı, ihtiyaç mı duyulmadı, ilişki mi gerildi diye bakmak suçlamayı azaltır.

Ebeveyn Duygusu Döngüyü Nasıl Besliyor

Akşam annesi kendini suçlu hisseder, sabah bağırdığı için üzülür. Ertesi gün daha alttan alır, sonra aynı sahne tekrarlanır. Yorgunluk birikir, sabır incelir.

Ebeveynlerin değer algıları üzerine yapılan bir araştırma, uyum ve davranış problemi gösteren çocukların ebeveynlerinin sıklıkla yoğun kaygı, öfke, suçluluk ve yetersizlik duyguları yaşadığını ortaya koyuyor [2]. Kaygı acele ettirir, öfke sertleştirir. Suçluluk gevşetir, yetersizlik hissi kararsız bırakır. Duygular gün içinde birbirini izler.

Çocuğun davranışı ebeveynde duygusal tepki uyandırır, ebeveyn bu tepkiyle baş etmek için sertleşme ya da geri çekilme gibi bir tutum geliştirir ve bu tutum çocukta yeni bir tepkiyi tetikleyerek döngüyü sürdürür. Anne sertleşince Elif korkar ya da meydan okur. Anne geri çekilince Elif sınırın nerede olduğunu anlayamaz. Her iki yol da ertesi günkü itirazı besler.

Araştırmalar, zorlayıcı ebeveyn-çocuk etkileşimlerinin, olumsuz ve cezalandırıcı disiplin uygulamalarının ve anne sıcaklığının düşüklüğünün, karşı gelme davranışları için en iyi belgelenmiş çevresel risk faktörleri arasında olduğunu gösteriyor [1]. Sıcaklık düşünce çocuk kendini daha az anlaşılmış hisseder. Ceza arttıkça direnç büyür. Döngü karşılıklı öğrenmeyle pekişir.

Direnme anında öğrenme süreci ve bağlanma süreci birlikte işler; çocuk hangi davranışın ne sonuç doğurduğunu öğrenirken güvende olup olmadığını ve anlaşılıp sevilip sevilmediğini sorgular. Elif bir yandan bağırırsam annem vazgeçer bilgisini kaydeder. Öte yandan sevgi aynı mı kaldı diye kalbinden yoklar.

Dadds ve Hawes'in uyarlaması, bu iki sürecin sinerjik biçimde ebeveyn-çocuk ilişkisini bozarak davranım sorunlarını sürdürdüğünü vurgular [1]. Öğrenme ve bağlanma ayrı işlemez. Biri davranışın sonucunu öğretir, öteki ilişkinin güvenliğini sarsar. İkisi birlikte pekişince değişim zorlaşır ama imkansızlaşmaz.

Çocuk Neden Söz Dinlemiyor Sorusu İlişki Aşındıkça Ağırlaşır

Haftalar böyle geçer, evde herkes tetikte bekler. Anne isteğini kısa tutmaya çalışır ama sesi yorgun çıkar. Elif daha çabuk parlar, daha zor yatışır.

Davranış sorunları arttıkça ilişki aşınır, ilişki aşındıkça davranış sorunları artar. Çocuk neden söz dinlemiyor sorusu bu aşınmayla birlikte ağırlaşır. Soru başta merakken zamanla siteme dönüşür. Sitem büyüdükçe sohbet azalır.

DEHB ve karşı gelme bozukluğu eş tanısı alan çocukların aile işlevselliğini inceleyen araştırmalar, eş tanı varlığında aile içi iletişimin, genel işlevselliğin ve duygusal tepki verebilmenin belirgin biçimde bozulduğunu gösteriyor [8][9]. İletişim bozulunca küçük sorunlar büyür. Duygusal tepki verebilme azaldıkça yanlış anlamalar çoğalır. Evde herkes kendini yalnız hisseder.

Dışsallaştırma sorunları olan ergenlerin annelerinde aşırı koruyucu tutumun ve ev kadınlığı rolünü reddetme eğiliminin daha yüksek olduğunu gösteren başka bir çalışma da var [3]. Koruma niyetiyle kurulan sıkı kontrol çocukta baskı duygusu yaratır. Baskı arttıkça çocuk uzaklaşır.

Çocuk baskı algıladıkça ebeveynle arasına mesafe koyar ve yakınlıktan kaçınır. Bir çalışma, DEHB'li çocuklarda baskı ve disiplin puanları ile kayıtsız bağlanma arasında pozitif bir ilişki saptamıştı [10]. Mesafe koyan çocuk daha az paylaşır. Az paylaşan çocuk daha az anlaşılır. Anlaşılmamak yeni itiraz doğurur.

Disiplin anları dışında yalnızca birlikte olmak için sohbet ve oyun zamanı ayırmak bu düğümü gevşetir. Birlikte gülmek, yürümek, oyun kurmak ilişkiye nefes aldırır. Koşulsuz zaman çocukta ben değerliyim duygusunu besler.

Gerginlik haftalarca sürerse, evde çatışma günlük hayatı kilitlerse ya da baş etme yolları tükenirse bir psikologdan destek almak yerinde olur. Dışarıdan bir göz döngüyü sakin biçimde adlandırmaya yardım eder. Destek aramak başarısızlık değil bakım davranışıdır.

Net Talimat Verdiğinizde Belirsizlik Azalır ve Çatışma Yumuşar

Ertesi sabah anne farklı dener, uzun açıklamayı kısaltır. Elif kapıya yönelmişken cümle net gelir. Tartışma için boşluk kalmaz, duygu için yer kalır.

Belirsizlik karşı gelme davranışını tetikleyen güçlü etkenlerden biridir. Acaba şimdi mi, nasıl, ne kadar soruları çocuğu huzursuz eder. Netlik güven verir, akışı kolaylaştırır.

Kısa, açık ve net talimat vermek ve talimatın istek mi seçenek mi zorunluluk mu olduğunu belli etmek işe yarar. Net talimat vermek bu yüzden önemlidir. Montunu giyer misin cümlesi istek gibi duyulur ama zorunluluk beklenir. Çocuk ikilemi hisseder ve itiraz eder. Şimdi montunu giy, sonra parka çıkalım cümlesi yönü belli eder. İstersen mavi ya da kırmızı montu seç cümlesi kontrol duygusu verir.

Aşağıdaki öneriler, yukarıda sözü edilen ebeveyn yönetimi eğitimi programlarının temel stratejilerinden süzülmüştür [4][6][7]. Bu stratejiler laboratuvarda değil evde işler. Küçük cümleler büyük fark yaratır.

Sert cezalar ve tutarsız disiplin, vicdani gelişimi zayıflatırken çocukları öfkeli ve saldırgan davranışlara yöneltebilir [2]. Tehdit etmek yerine sınır çizmek gerekir. Tehdit korkutur ama öğretmez. Sınır ise yönü korur.

Sınırı emir kipiyle değil kabul edilmeyen durumu ve kendi duruşunu ifade eden cümleyle kurmak daha sakin sonuç verir. Sınır koyarken bağ kurmak mümkündür. Bağırmayı emirle kestirmeye çalışmak yerine sakinleşince konuşmaya devam edileceğini ifade eden sınır cümlesi örnek olur. Bağırman kabul edilemez, sakinleştiğinde seni dinleyeceğim cümlesi hem duruşu hem sevgiyi taşır.

Sıcak, tutarlı ve açıklayıcı ebeveynlik çocukta içsel motivasyonu ve ahlaki gelişimi destekler. Sınır koyarken çocuğa başa çıkılabildiği ve sevildiği mesajını vermek mümkündür ve asıl etkili olan budur. Çocuk zorlanırken yanında bir yetişkinin kaldığını hisseder. Güvende hisseden çocuk kuralı daha kolay içselleştirir.

İyi Davranışı Takdir Etmek Neden İzlemede Bile Sürmeli?

Bir akşam Elif oyuncakları bağırmadan toplar, anne yorgunluktan fark etmez. Ertesi gün toplama işi yine kavgayla olur. Görülmeyen iyilik tekrarlanmak istemez.

Araştırmalar, sosyal öğrenme kuramına dayalı ebeveynlik müdahalelerinin, karşı gelme ve davranış sorunlarında birincil ve etkili bir yaklaşım olduğunu gösteriyor. 278 randomize kontrollü çalışmayı inceleyen bir meta-analizde, belirtili tedavi ve önleme çalışmalarında etki büyüklüğü 0.46 ile 0.53 arasında hesaplanmış; körlenmiş doğrudan gözlemlerde bu değer 0.64'e kadar çıkıyor [1]. Rakamlar ilk bakışta teknik durur. Anlamı sadedir, ebeveyn tutumundaki değişim çocuğa yansır.

Helander ve arkadaşlarının çalışması, yalnızca ebeveyn yönetimi eğitimi alan grupta sert ebeveynlik stratejilerindeki azalmanın iki yıl boyunca korunduğunu, çocukların duygu düzenleme ve sosyal iletişim becerilerinde ise zamanla ilerleme kaydedildiğini ortaya koyuyor [4]. Değişim bir haftada bitmez. Sertlik azalınca yerini yeni beceri alır. Çocuk duygusunu adlandırmayı zamanla öğrenir.

Erken çocukluk dönemindeki yıkıcı davranışlar için ebeveynlik programlarını değerlendiren bir başka meta-analiz, bu programların büyük ve kalıcı etkiler gösterdiğini, Hedges' g değerinin 0.82 olduğunu bildiriyor [5]. Etki büyük ve kalıcı bulunur. Erken adım atmak yolun devamını kolaylaştırır.

Cep telefonu aracılığıyla sunulan ebeveyn davranış yönetimi eğitiminin, çocuklarda karşı gelme ve saldırganlık belirtilerini anlamlı ölçüde azalttığını ve etkilerin izlem döneminde de korunduğunu gösteren bir çalışma var [6]. Mobil tabanlı bir ebeveyn eğitimi programının DEHB ile birlikte ya da tek başına karşı gelme bozukluğu olan çocuklarda orta-büyük etki büyüklükleriyle belirtileri azalttığı da gösterilmiş [7]. Uzak destek bile düzenli uygulanınca sonuç verir.

İyi davranışı gerçekleştiği anda yakalayıp özgül biçimde takdir etmek bu programların ortak noktasıdır. İyi davranışı takdir etmek genel cümleyle değil ayrıntıyla güçlenir. "'Çok uslusun' değil, 'Kardeşine sormadan önce bana danışmanı çok takdir ettim' deyin." Çalışmalar, övgü ve olumlu pekiştirmenin, özellikle izlem döneminde sürdürülmesi gereken bir beceri olduğunu gösteriyor; doğal olarak zamanla azalma eğilimindedir ve bu azalma fark edilip telafi edilmelidir [4]. Övgü ve olumlu pekiştirmenin zamanla azalabileceğini fark edip telafi etmek gerekir. Takvim hatırlatması, akşam küçük bir gözden geçirme işe yarar.

Güvenli ve zararsız dikkat çekme davranışlarını tutarlı biçimde görmezden gelmek ve davranış sona erince sıcak teması yeniden kurmak ikinci beceridir. Sızlanma ve surat asma gibi küçük itirazları görmezden bırakıp davranış bitince sıcak temas kurma durumu örnek verilebilir. Görmezden gelmeyi seçilen davranışta tutarlı biçimde sürdürmek ve sonradan patlayarak ısrarı pekiştirmemek önemlidir. Küçük ilerlemeleri hedeflemek, fark etmek ve adlandırmak motivasyonu büyütür. Bugün sesini bir ton alçalttın cümlesi çocukta fark edildim duygusu yaratır.

İlk denemede sonuç alamayınca başarısız saymamak ve yeni örüntü için zamana izin vermek gerekir. Öğrenilen döngü yıllar içinde kuruldu, yenisi günler içinde kök salmaz. Sabırla tekrarlanan sıcak tutarlılık zamanla meyve verir.

Kapı önünde aynı sabah yaşanır, cümleler değişir. Anne Elif'e döner, göz hizasına iner. Şimdi montunu giy, mavi ya da kırmızı olanı sen seç der. Elif kırmızıyı alır, kollarını geçirir. Anne gülümser, seçip hızlı giyinmeni takdir ettim der. Mont giyilir, kapı sakin kapanır. Güç savaşı yerini kısa anlaşmaya bırakır.