Sevgi mi, Kontrol mü? Sağlıksız İlişki Dinamikleri

Karşınızdaki davranışın sevgi mi kontrol mü olduğunu nasıl anlarsınız?

Sevgi mi kontrol mü sorusu çoğu zaman tek bir davranışa bakarak yanıtlanamaz, yanıt tepkinin seyrinde saklıdır. Sevgi dolu ilgi sınır konulduğunda geri çekilir ve karara saygı duyar. Siz yorgun olduğunuzu söylediğinizde, arkadaşınızla baş başa kalmak istediğinizde ya da telefonda konuşmak istemediğinizde sevgiyle yaklaşan biri durur, üstelemez ve size suçluluk hissettirmez. Gerçek sevgi bağımsız dünyadan tehdit almaz ve özgürlük için alan açar. Yanınızda biri varken kendinizi daha geniş, daha meraklı ve daha canlı hissediyorsanız orada sevgi dolu bir ilgi vardır. Kontrolcü davranış sınırla karşılaştığında sorgulama ve küskünlük ile tırmanır. Hayır dediğinizde surat asılır, sessizlik uzar, nerede olduğunuz didik didik sorulur ve tartışma büyür. Kendinize sormanız gereken yalın soru şudur, bu davranış yaşam alanını genişletiyor mu daraltıyor mu? Cevap daralma yönündeyse rahatsızlık hissinizi ciddiye alın. Bir başka yol gösterici soru da hayır dendiğinde küskünlük ve öfke ile karşılaşılıp karşılaşılmadığıdır. Sevgi hayıra alan bırakır, kontrol hayırı bir sorun gibi görür. Kontrolcü davranışın altında yatan ihtiyaç belirsizliğe tahammül edememektir. Karşınızdaki kişi sizi kaybetme korkusunu, kıskançlığını ya da kaygısını yönetmek yerine sizi yönetmeyi seçer. Sizin programınız belli olsun, telefonunuz açık dursun, arkadaşlarınız azalsın ister, böylece kendi içi yatışır. Oysa bu yatışma kısa sürer ve istekler giderek artar. Hayali bir örnek olarak düşünün, arkadaşlarla buluşma sırasında gelen art arda mesajlar karşısında hissedilen ağırlık ile başlayan bir akşam, önce açıklama yapma çabasına, sonra erken kalkma kararına, en sonunda da bir dahaki sefere hiç gitmeme fikrine dönüşebilir. Burada sevgi sizi dünyaya bağlar, kontrol dünyadan ayırır.

Peki zorlayıcı kontrol nedir ve tek bir kavgadan farkı nedir?

Zorlayıcı kontrol nedir sorusunun yanıtı tek bir öfke patlamasında değil, süreklilikte yatar. Zorlayıcı kontrol, bir kişinin diğeri üzerinde tahakküm kurmak için kullandığı, tek seferlik patlamalardan değil süreğen bir örüntüden oluşan davranışlar bütünüdür [1]. Zorlayıcı kontrolün özünde bir tahakküm kurma niyeti yatar [1]. Amaç sorunu çözmek değildir, ilişkinin kurallarını tek taraflı belirlemek ve boyun eğmeyi sağlamaktır. Zorlayıcı kontrol tek seferlik patlamalardan değil süreğen bir örüntüden oluşur ve boyun eğmeyi amaçlar. Herkes zaman zaman kıskanır, bağırır, kırıcı konuşur ve sonra pişman olur. Tek bir kavga ile zorlayıcı kontrol arasındaki fark, kavganın bitmesi ile örüntünün sürmesidir. Kavga geçer, özür dilenir ve davranış değişir. Zorlayıcı kontrolde ise denetim, kısıtlama ve yıldırma farklı kılıklarla geri gelir. İstismar literatüründe bu döngüye işaret edilir: gerginlik, patlama, pişmanlık ve balayı evresi [1]. Gerginlik döneminde siz diken üstünde yürürsünüz, patlamada suçlanırsınız, pişmanlıkta özür ve sözler duyarsınız, balayı evresinde ilgi ve hediyeler gelir. Bu iyi dönemler umut yaratır ve kalmayı kolaylaştırır, ancak kurallar değişmedikçe döngü yeniden başlar. Kontrol yasaklarla değil yıldırma yoluyla işler ve kişinin kendi kararıyla vazgeçmesini sağlar. Size doğrudan gitmeyeceksin denmez, gidersen kıyamet kopar hissi verilir. Siz de huzur bozulmasın diye kendi isteğinizle vazgeçersiniz. Dışarıdan bakınca karar sizindir, içeride ise korku konuşur. Bu yüzden kendinize sormanız gereken soru korku nedeniyle vazgeçilen şeylerin neler olduğudur. Hangi arkadaşınızdan uzaklaştınız, hangi kıyafeti giymez oldunuz, hangi hobiyi bıraktınız, hangi konuda konuşmamaya başladınız. Liste uzadıkça örüntü belirginleşir. Rahatsızlık hissi burada bir pusula gibi çalışır. Midenizdeki sıkışma, eve giderken değişen nefesiniz, mesaj sesini duyunca irkilmeniz size bir şey anlatır. O his şımarıklık değildir, özerkliğinize yönelik baskıyı fark eden sağlıklı bir uyarıdır.

Hangi davranışlar kontrolcü ilişki belirtileri sayılır?

Kontrolcü ilişki belirtileri çoğu zaman açık yasaklarla değil, küçük yoklamalarla başlar ve giderek sıklaşır. Kontrolcü partner bağımsız alan ve kestirilemeyen kararlar karşısında rahatsızlık duyar ve dünyayı daraltarak kendini güvende hissetmeye çalışır. Sizin ayrı bir zevkiniz, ayrı bir arkadaş çevreniz, ayrı bir programınız olması onu tedirgin eder. Başta merak gibi görünen sorular zamanla denetime dönüşür. Kiminleydin, neden geç açtın, neden böyle giyindin, neden ona güldün gibi sorular sevgiden çok gözetim taşır. Sosyal izolasyon açık yasak yerine sorun çıkarma ve küskünlükle cezalandırma yoluyla işleyebilir. Size arkadaşlarınla görüşme denmez, ama her buluşma öncesi gerginlik çıkar, dönüşte surat asılır, ertesi gün konular didiklenir. Siz de sorunsuz bir akşam için kimseyle görüşmemeyi seçersiniz. Dijital gözetim telefon karıştırma ve hesap denetleme gibi biçimler alabilir ve yaygın olması normal olduğu anlamına gelmez. Kanada'da 15-22 yaş grubunda en sık bildirilen zorlayıcı kontrol biçimi tam olarak budur [4]. Şifrelerin bilinmesi, konumun sürekli paylaşılması, mesajların okunması istenebilir. Türkiye'de üniversite öğrencileriyle yapılan bir çalışmada katılımcıların %74'ünden fazlası bu tür kontrolcü davranışları hem uyguladığını hem de deneyimlediğini bildiriyor [4]. Yaygın olması sağlıklı olduğu anlamına gelmez, yalnızca fark edilmesi zor bir norm oluştuğunu gösterir. Ekonomik kontrol finansal bağımlılık yaratmayı ve hareket alanını daraltmayı amaçlar. Harcamaların tek tek sorulması, çalışmanıza karışılması, para için izin istemeniz beklenmesi bu gruba girer. Başta düzen gibi sunulur, sonunda desteksiz kalırsınız. Bütün bu davranışların içinde kendinize sormanız gereken bir başka soru partnerin duygularını yönetme sorumluluğu hissedilip hissedilmediğidir. Onu kızdırmamak için cümlelerinizi seçiyor, sevindirmek için programınızı bozuyor, sakin tutmak için kendinizden vazgeçiyorsanız yük sizdedir. Sevgi sorumluluğu paylaşır, kontrol sorumluluğu size yıkar. Gün içinde her adımın bildirilmesinin istenmesi karşısında içinizde beliren uyarı hissini çevrenize bakarak bastırmanız da bu yüktendir. Herkes yapıyor diye normal sanırsınız, ama içiniz daralır. O daralma önemlidir. Sevgi alanı genişletir, kontrol daraltır ve bu ayrım gündelik hayatta bedeninizde hissedilir.

Sarsılan şey tam olarak duygusal güven nedir ve nasıl yıpranır?

Duygusal güven nedir sorusuna verilecek en yalın yanıt, kırılgan yanları korkmadan gösterebilmek ve cezalandırılmadan konuşabilmektir. Duygusal güven eleştirilme ve cezalandırılma korkusu olmadan konuşabilme ve kırılganlığı gösterebilme durumudur. Yanlış bir şey söylediğinizde alay edilmeyeceğinizi, ağladığınızda küçümsenmeyeceğinizi, farklı düşündüğünüzde dışlanmayacağınızı bilirsiniz. Bu güven bir anda yıkılmaz, küçük sarsıntılarla aşınır. Bütün bu taktiklerin ortak noktası şudur: Sizin özerkliğinizi hedef alırlar [2]. Kontrol taktikleri özerkliği ve kendi hayatı hakkında karar verme kapasitesini hedef alır. Araştırmacılar buna "özerkliğe yönelik saldırı" diyor ve kontrolün en yıkıcı boyutlarından biri olduğunu söylüyor [2]. Saldırı sözcüğü burada kaba bir dayağı değil, karar verme gücünüzün yavaş yavaş elinizden alınmasını anlatır. Ne giyeceğiniz, kiminle görüşeceğiniz, nasıl harcayacağınız, neye güleceğiniz tek tek denetlenir. Her denetimde biraz daha kendinize danışmaz olursunuz. Zorlayıcı kontrolün en belirgin psikolojik sonuçlarından biri, sinir sisteminin sürekli alarm durumunda kalmasıdır [2]. Zorlayıcı kontrol sinir sistemini sürekli alarm durumunda bırakır ve bedensel gerginlik yaratır. Eve girerken sesleri dinlersiniz, yüz ifadesinden günü okursunuz, mesajınızı kaç kez kontrol edersiniz. Omuzlarınız kasılır, uykunuz bölünür, mideniz hassaslaşır. Hem de bu etki, fiziksel şiddet olmasa bile ortaya çıkıyor [2]. Sürekli aşağılanma ve denetlenme fiziksel şiddet olmasa bile ruhsal yaralanmaya yol açar. Hakaret, küçümseme, lakap takma, başkalarının önünde alay etme, sevgiyi geri çekme sevgisizlikten fazlasıdır, benliğinizi inceltir. Zorlayıcı kontrolün hasarı birikerek oluşur ve kişi zamanla kendinden uzaklaşır. Katılımcıların anlatılarını inceleyen bir çalışma, bu süreci "yavaş yavaş, zamanla, kendinizi tamamen kaybediyorsunuz" ifadesiyle özetliyor [2]. Bir zamanlar sevdiğiniz uğraşlar size uzak gelir, yeni başlanan bir hobi sorularla tehdit sayılır ve zamanla bırakılır hale gelinir, aynadaki kişi size yabancılaşır. İstismar döngüsünde gerginlik ve patlamayı pişmanlık ve balayı evresi izler ve bu güzel anlar ilişkide kalmayı kolaylaştırır. Özürler, sözler, tatiller ve ilgili günler size ilişkinin düzelebileceğini düşündürür. Bir insanın iyi yanlarının olması verdiği zararı geçersiz kılmaz. İyi anlar gerçek olabilir, ancak örüntüyü değiştirmez. Kendinize sormanız gereken soru ilişkide duygusal olarak güvende hissedilip hissedilmediğidir. Cevap hayırsa durumu kendine net biçimde itiraf etmek ve bu içsel sürece zaman tanımak gerekir. Kendinizi suçlamadan, acele etmeden, olanı adıyla görmek ilk adımdır. Ardından izolasyonu kırmak için güvenilen bir arkadaşla ya da aile üyesiyle durumu paylaşmak yardımcı olur. Dış bir göz, içeride normalleşeni fark eder. Anlatmak onay almak için değil, yalnız kalmamak içindir.

Korkmadan ilişkide sınır koymak için nereden başlayabilirsiniz?

İlişkide sınır koymak korkutucu gelebilir, çünkü sınırın kavga başlatacağını düşünürsünüz. Oysa sınır karşı tarafın ne yapması gerektiğini değil kişinin neye izin verip vermeyeceğini ve kendi eylemini tarif eder. Sınır ben diliyle kurulmazsa emir gibi duyulur, ben diliyle kurulursa yön bulur. Sınırı kendi eylemini tarif ederek kurmak bu yüzden daha koruyucudur. Telefonun karıştırılmasına izin verilmeyeceğinin ve arkadaşlarla görüşmeye devam edileceğinin ilan edilmesi buna örnektir. Bu cümlede tehdit yoktur, yalvarma yoktur, tartışmaya açık bir madde yoktur. Sınır koymayı denemek ve kendi duruşunu tartışma başlatmadan ilan etmek ilk denemede sade tutulabilir. Kısa, net ve sakin bir cümle seçersiniz, aynı cümlede kalırsınız, açıklamayı uzatmazsınız. Karşınızdaki ısrar ederse konuyu dallandırmazsınız, duruşunuzu yinelersiniz. Bu tür durumlarda açık konuşmayı denemek, sınırları korumak ve ihtiyaç duyulursa çift desteğine yönelmek bazı ilişkilerde rahatlama sağlayabilir. Buradaki koşul güvenliktir. Sınır ifadelerine öfke ve tehdit yanıtı gelmesi durumunda önceliği partneri anlamaya değil kendi güvenliğini sağlamaya vermek gerekir. Öfke yükseliyor, eşyalar kırılıyor, tehditler başlıyorsa haklı çıkmaya çalışmayın, ortamdan güvenli biçimde uzaklaşın. Ayrılık sürecinin riskli olabileceği durumlarda planlamayı profesyonel rehberliğinde yapmak daha güvenlidir. Güvenli bir şekilde ayrılmanın yolunu hazırlamak için bir uzmandan yol almak gerekebilir. Ne zaman destek alınacağı da önemlidir. Kaygı, korku, uyku ve iştah sorunları sürüyorsa, karar vermekte zorlanıyorsanız, kendinizi sürekli suçlarken buluyorsanız ya da döngüden çıkamıyorsanız bir psikolog ile görüşmek anlamlı olur. Bu görüşme sizi etiketlemez, yaşadıklarınızı adlandırmaya ve seçeneklerinizi görmeye yardımcı olur. Uzman desteğini gerekli durumlarda başvurulacak kaynak olarak görmek güçsüzlük değil, özen göstergesidir. Bu yazı kontrolün her biçimini kapsamaz, yalnızca sık görülen örüntülere dikkat çeker. Öfke, tehdit ve ayrılık riski ciddiye alınmalıdır. Hiç kimsenin kontrol edilmeyi hak etmediğini hatırlamak gerekir. Yaşadıklarınızı küçümsemeden, bedeninizin uyarılarını dinleyerek ve güvendiğiniz kişilerle bağınızı koruyarak kendi alanınızı yeniden genişletebilirsiniz.