Yatak Odasındaki Sorunlar Gerçekten Orada mı Başlar?

Kelimeler yatak odasında takılır. "Bu aralar pek ilgilenmiyorsun," denmez mesela. Onun yerine sessizce soyunur, sessizce giyinir, sessizce tavana bakarsınız. Arada bir dokunmak istersiniz ama eliniz omzuna gitmeden geri döner.

Sonra kendi kendinize sorarsınız: Biz eskiden böyle değildik. Acaba ne oldu?

Yatak odasındaki sorunlar çoğu zaman zannettiğimiz yerde başlamaz. Yatak odası, ilişkinin gün boyu biriken bütün o küçük çatlaklarının, söylenmemiş ihtiyaçlarının ve fark edilmeyen duygusal açlıklarının son durak olduğu bir aynadır sadece. Altında yatan örüntüyü görmeden, oradaki aksaklığı çözmeye çalışmak, aynadaki buğuyu silip asıl odayı aydınlatmamak gibidir.

Yatak odasına girmeden çok önce başlayan şey

İlişki, sürekli akan bir nehir gibidir. Yatak odası o nehrin sadece bir kıvrımı. Siz o kıvrımda suyun bulanıklaştığını fark ediyorsunuz ama bulanıklık belki üç kilometre yukarıda, birinin kıyıdan nehre attığı bir taştan geliyordur.

Gün içinde yaşanan ufacık şeyler: sabah mutfakta edilmeyen bir "günaydın", akşam iş dönüşü sorulmayan "nasılsın", geçen hafta söylediğiniz bir şeyin hiç duyulmamış olması... Bunların hiçbiri büyük meseleler değildir tek başına. Ama birikir. Her biri, ilişkinin duygusal zemininde saç teli kadar ince bir çatlak açar. Yatak odasına gelindiğinde o çatlakların toplamı, iki bedenin arasında görünmez bir duvar halini almıştır.

Cinsel tatmini inceleyen araştırmalar, ilişki tatmini ile cinsel tatmin arasında karşılıklı ve güçlü bir bağ olduğunu söylüyor [2]. Bu bağ, yüzeysel bir "iyi anlaşırsak yatak odası da iyi olur" denkleminin çok ötesinde. Kadınlarda ilişki tatmininin cinsel tatmini öncelemesi, erkeklerde ise cinsel tatminin ilişki tatminini beslemesi gibi kültürel ve bireysel farklılıklar bile söz konusu [2].

Peki bu ne demek? Şu: Yatak odasında yaşadığınız şey, aslında oraya gelmeden saatler önce şekilleniyor.

Diyelim ki bütün gün evdesiniz. Partneriniz işten geldi, yorgun. Yemeği birlikte yediniz. O bulaşıkları topladı, siz çay koydunuz. Her şey yolunda gibi. Ama içinizde bir yerde, bugün de kimse size "iyi misin" diye sormadı. Belki siz de sormadınız. Belki uzun zamandır sorulmuyor. Gece yatağa girildiğinde, partnerinizin eli size uzanıyor. O el şu an size yabancı. Çünkü en son ne zaman canınızı sıkan bir şeyi anlatırken gözlerinize bakarak dinledi, hatırlamıyorsunuz.

İşte o el, aslında o anda uzanmıyor. O el, sabah mutfakta edilmeyen o "günaydın"ın, akşam sorulmayan o "nasılsın"ın üzerine uzanıyor. Ve doğal olarak, bedeniniz geri çekiliyor.

Bu kaçış, bilinçli bir karar bile olmayabilir. Bedeniniz siz farkına varmadan kasılır, omuzlar hafifçe döner, bakışlarınız başka yöne kayar. Zihniniz "saçmalama, bir şey yok" dese de, bedeniniz o gün boyunca birikmiş olan duygusal mesafenin kaydını tutmaktadır. Bu kaydın adı somatik hafızadır ve sözcükleri atlayıp doğrudan fizyolojik bir yanıt üretir: geri çekilme, donma, kapanma.

İşte bu noktada devreye giren şey yalnızca o anki dokunuş ya da o anki reddediliş değildir. Aylardır, belki yıllardır süren bir örüntünün en taze halkasıdır.

Talep-geri çekilme döngüsü: Kovalamaca nasıl başlar?

Cinsel sorunlar söz konusu olduğunda, çiftler arasında en sık karşılaştığımız örüntülerden biri "talep-geri çekilme" döngüsüdür [2]. Bu döngü şöyle işler: Bir taraf daha fazla yakınlık, dokunma ya da cinsellik talep eder. Diğer taraf bu talebi baskı olarak hisseder ve geri çekilir. İlk taraf geri çekilmeyi reddedilme olarak okur ve daha çok talep eder. Diğer taraf daha çok geri çekilir.

Döngü bir kez başladığında, artık iki taraf da kendini haklı hisseder. Talep eden "ben istenmiyorum" acısıyla, geri çekilen "ben anlaşılmıyorum" yüküyle yalnızlaşır. İkisinin de doğruluk payı vardır. Talep eden kişi, ilişkinin başında karşılık bulan o arzunun şimdi neden yok olduğunu anlayamaz. Geri çekilen kişi ise, her dokunuşun bir performans çağrısı gibi hissedilmesinden tükenmiştir. İkisi de aslında aynı şeyin, yani güvende hissetmenin peşindedir. Sadece bu güveni almanın yolu birinde temas, diğerinde nefes almaktır.

Bu örüntü yerleştikçe, ilişkinin diğer alanları da etkilenmeye başlar. Talep eden tarafın her sorusu, her iltifatı, her jesti karşı tarafça "yine aynı şeyi istiyor" diye okunur. Geri çekilen tarafın her sessizliği, talep eden taraf için yeni bir terk edilme sinyalidir. Artık sıradan bir akşam yemeği bile bu dinamiğin gölgesinde yaşanır.

Burada durup altını çizmemiz gereken şey şu: Bu döngüde kimse suçlu değildir. İki taraf da kendi duygusal ihtiyacından hareket eder. Talep edenin ihtiyacı bağlanmak, geri çekilenin ihtiyacı nefes almaktır. Ama sistem öyle bir kilitlenir ki, artık iki ihtiyaç da karşılanamaz hale gelir.

Bir çift düşünün. Kadın, partnerinin artık onu eskisi gibi arzulamadığını hissediyor. Erkek "o her reddettiğinde biraz daha uzaklaşıyorum" diyor. Kadın "o uzaklaştıkça ben de daha çok yakınlaşmak istiyorum, yapışkan gibi hissediyorum kendimi, çok kötü" diyor. Erkek "yapıştıkça boğuluyorum" diyor.

Bu noktada ikisi de aynı şeyin peşinde: güvende hissetmek. Sadece yolları farklı.

Burada bahsettiğimiz şey biyolojik ya da fizyolojik bir sorundan çok daha başka bir şey. Ama bazen tablo daha da karmaşıklaşır. Örneğin menopozla birlikte östrojenin azalması cinsel isteği fizyolojik olarak da etkileyebilir [1]. Menopoz sonrası kadınların cinsel işlev bozukluğu riski, bir çalışmada %84,9 gibi yüksek bir oranda bulunmuştur [3]. Fakat aynı araştırmalar, menopoz dönemindeki cinsel sorunlarda bile psikososyal faktörlerin, yani evlilik doyumu, iletişim kalitesi ve depresyon gibi etkenlerin işin en az biyoloji kadar önemli bir parçası olduğunu söylüyor [1, 3].

Başka bir deyişle, biyolojinin üzerine bir de ilişkisel pürüzler eklenirse, yatak odasındaki zorluk katlanarak büyüyor. Fiziksel bir değişim yaşanır, çift bunu konuşamaz, konuşamadıkça mesafe artar, mesafe arttıkça fiziksel değişimin yarattığı zorluk daha da derinleşir. Bir kısır döngü.

Söylenmeyen şeyler nereye gider?

Cinsel ihtiyaçlar ve tercihler, çoğu ilişkide en geç konuşulan, en zor dile gelen konulardan biridir. Oysa araştırmalar net: Cinsel öz açıklama, yani ne istediğini, neyin iyi geldiğini, nerede zorlandığını partnerine anlatabilmek, cinsel tatminin en önemli yordayıcılarından biri [2].

Bu iletişim iki yoldan işler. Birincisi, araçsal yol: Anlatırsanız, karşınızdaki neye ihtiyacınız olduğunu bilir ve davranışını ona göre ayarlar. İkincisi, ifade edici yol: Anlatmanın kendisi bile yakınlık duygusunu artırır, "beni gerçekten tanımana izin veriyorum" demenin yarattığı o derin bağ [2].

Ama gündelik hayatta işler böyle yürümez. İnsanlar "bunu söylersem kırılır" diye susar. "Zaten anlaması gerekirdi" diye susar. "Daha önce söyledim, değişmedi" diye susar. Susmak, kısa vadede çatışmayı önler. Uzun vadede ise aradaki mesafeyi büyütür.

Susulan her şey, ilişkinin görünmez bir envanterine kaydedilir. Yatak odası, o envanterin en sessiz ama en acı şekilde okunduğu yerdir.

Bazen de konuşma gerçekleşir, ama biçimi sorunludur. "Sen hiç böyle değildin" ya da "Artık beni istemiyorsun" gibi cümleler, konuşma gibi görünen ama aslında karşı tarafı suçlamaya yarayan ifadelerdir. Partner bunları duyduğunda kendini savunmaya çekilir. Tartışma, cinsellikten çıkar, kimin daha çok fedakarlık yaptığı, kimin daha ilgisiz olduğu gibi bambaşka bir zemine kayar. Oysa asıl mesele ortada durmaktadır ve hala kimse onu görmüyordur.

Peki ne yapılabilir? Önce anlamak, sonra bir cümle

Buraya kadar okuduğunuzda, belki kendi ilişkinizden bir şeyler bulmuş olabilirsiniz. Şimdi işin en zor kısmına gelelim: Ne yapacağız?

Hemen söyleyeyim, burada reçete yok. Zaten ilişkilerin ihtiyacı olan şey reçete değil, iç görüdür. Ama içinizde yavaş yavaş beliren o anlama duygusunun içinden, birkaç somut hamle çıkarabiliriz.

İlk ve en önemli şey, konuyu "yatak odası sorunu" çerçevesinden çıkarmak. Sorunun nerede başladığını düşünün. En son ne zaman gerçekten merak edildiğinizi hissettiniz? En son ne zaman partnerinizin gözlerinin içine bakıp bir şey anlattığınızı ve onun bunu gerçekten dinlediğini fark ettiniz? Bu soruların cevabı size asıl mesele hakkında ipucu verebilir.

Bir diğer hamle, talep-geri çekilme döngüsünü fark ettiğiniz an durup "şu an hangi rolü oynuyorum" diye kendinize sormak. Talep eden tarafsanız, bu talebin altında yatan duygusal ihtiyacı ifade etmeyi deneyebilirsiniz. "Beni hiç istemiyorsun" demek yerine, "uzun zamandır bana dokunmadığında kendimi görünmez hissediyorum" gibi. Geri çekilen tarafsanız, "beni boğuyorsun" demek yerine, "şu an bunaldığımı hissediyorum, biraz nefes almaya ihtiyacım var ama seni itmiyorum" gibi.

Bu cümleler kolay değil. Söylemesi de kolay değil, duyması da. Ama en azından doğru konuyu konuşmaya başlamış olursunuz. "Seks" konusunu değil, "biz" konusunu.

Bazı durumlarda, özellikle menopoz, doğum sonrası dönem ya da başka sağlık koşulları söz konusuysa, işin fizyolojik tarafını da ihmal etmemek gerekir. Menopoz sonrası kadınların cinsel işlev bozukluğu riskinin yüksek olduğunu biliyoruz [3]. Bu, bedenin geçirdiği bir değişimdir, bir eksiklik ya da başarısızlık değil. Bu değişimi bir çift olarak konuşabilmek, yeni bir ortak dil bulabilmek, işin sadece biyolojik değil aynı zamanda ilişkisel bir süreç olduğunu da gösterir. Mesela "bu aralar bedenimde farklı şeyler oluyor, bunu seninle konuşmak istiyorum ama nasıl başlayacağımı bilmiyorum" diyebilmek, o yeni dilin ilk hecesi olabilir.

Yüksek gerilim anlarında nefes

Bazı anlar vardır, konuşmak mümkün değildir. Tartışma büyümüştür, ya da tam tersi, biri geri çekilmiş diğeri kapıyı çarpmıştır. O sıcak anda, analiz yapmaya çalışmak işe yaramaz. Zihin o sırada duygusal alarm sistemi tarafından ele geçirilmiştir; planlama, muhakeme ve empati gibi beceriler devre dışı kalır. Bu yüzden, o anda derin bir iç görü ya da uzlaşma beklemek boşunadır.

O sıcak anda yapılacak en iyi şey durmaktır.

Kendinize şöyle söyleyebilirsiniz: "Bu konuşma şu an bir yere gitmiyor. Ben biraz sakinleşmek için yürüyüşe çıkıyorum. Yarım saat sonra dönerim, o zaman devam ederiz." Bu, bir tehdit ya da cezalandırma yöntemi değildir. Kapıyı çarpıp gitmekle aynı şey değildir. Kendi uyarılma seviyenizi yatıştırmak için kendinize verdiğiniz bir moladır.

Mola bittiğinde geri dönmek ve "bunu konuşmaya devam etmek istiyorum" demek, o molayı kaçıştan ayıran şeydir. Partneriniz, gittiğinizde değil, geri döndüğünüzde ne hissettiğinizi anlar.

İlk cümle nereden başlar?

Bazen her şey, gün içinde söylenen küçücük bir şeyle değişmeye başlar. Gerçekten sorulan bir "iyi misin?" ile. Cevabı dinlenen bir "iyi misin?" ile. "Bugün canın nasıl?" sorusunun otomatik bir nezaket cümlesi olduğu yer ile, karşınızdakinin gerçekten cevabı merak ettiği yer arasında dağlar kadar fark vardır.

Yatak odasındaki sorunun çözümü yatak odasında başlamaz. Mutfakta, salonda, telefona bakmadan geçirilen bir akşam yemeğinde, kapıdan girerken edilen bir "hoş geldin"de başlar. İlişkinin gündelik dokusunda, o dokunun yeniden örülmeye başladığı herhangi bir anda.

Partnerinizin size dönüp "bu aralar bir şeyler değişmiş gibi hissediyorum" dediğini hayal edin. Bu cümleyi duyduğunuzda, ilk tepkiniz ne olurdu? Savunmaya mı geçerdiniz, yoksa "evet, ben de" mi derdiniz? İşte o tepkinin kendisi, üzerinde çalışılacak ilk malzemedir. Belki de aylardır ikinizin de aynı şeyi hissettiğini ama söylemekten korktuğunuzu, bu cümleyle birlikte keşfedersiniz.

Zor bir dönem uzun sürdüğünde ve kendi başınıza çıkamadığınızı hissettiğinizde, bir profesyonelden destek almayı düşünebilirsiniz. Çift olarak gidilen görüşmelerin amacı birini suçlu çıkarmak değil, ikinizin arasındaki o görünmez duvarı birlikte anlamlandırmaktır. Bu süreçte keşfedilen şey çoğu zaman şaşırtıcıdır: Partnerinizin sizi istemediğini sandığınız o anlarda, aslında onun da sizin tarafınızdan istenmediğini hissettiğini görürsünüz. İkiniz de aynı korkunun iki yakasında, birbirinize seslenmeden beklemişsinizdir.

Yatak odası bir aynadır. Aynalar sadece yansıtır. Ama asıl mesele, o aynanın gösterdiği şeye birlikte bakabilmekte ve orada gördüğünüzü, sakince, merakla konuşabilmekte.