Boşanma Sonrası Babalık: Çocukla Sağlıklı Bağ Kurma Yöntemleri

"Boşanma sonrası sık görüşmek, parka götürmek ve hediye almak tek başına yeterli bağ kurar" sözü kulağa umutlu gelir. Oysa temasın çocuğa iyi gelmesi geçmişteki bakım katılımına bağlıdır. Bu yazı bağı gündelik bakım üzerinden yeniden kurmayı anlatıyor.

"Boşanma sonrası sık görüşmek, parka götürmek ve hediye almak tek başına yeterli bağ kurar"

Boşanma sonrası babalık deneyimini anlamak için baba çocuk bağı kavramına geçmişteki bakım katılımıyla birlikte bakmak gerekir. Araştırmalar da bu sezgiyi doğruluyor: Babaların boşanma sonrası çocuklarıyla temas sıklığı aydan aya azalma eğilimi gösteriyor [1]. İlk aylardaki yoğun görüşme isteği zamanla seyrekleşiyor. Boşanma süreci, eşin kaybından sonra gelen en stresli yaşam olaylarından biridir ve bu sürece uyum sağlamak zaman alır [9]. Uyum süreci uzadıkça görüşmeler erteleniyor, ertelenen görüşmeler bağı zayıflatıyor.

Ülkemizde çalışmalar henüz yeni yapılıyor olsa da Avrupa'da aynı aileleri yıllarca izleyen büyük bir çalışma, boşanma sonrası baba-çocuk temasının çocuk üzerindeki etkisinin neredeyse tamamen boşanma öncesindeki baba katılımıyla şekillendiğini gösteriyor [2]. Bu bulgu ilk bakışta moral bozucu duruyor. Boşanma sonrası baba temasının çocuğun duygusal iyi oluşuna etkisi, boşanma öncesindeki bakım katılımının düzeyine göre değişir. Eskiden bakımda aktif olan babanın teması çocuğa daha iyi geliyor. Eskiden uzak kalan babanın sık görüşmesi ise aynı etkiyi yaratmıyor.

Nedeni gündelik hayatın içinde saklı duruyor. Boşanma sonrası babalık deneyiminde kayıp, ayrı evde yaşamaktan ibaret kalmaz, sıradan anların ve günlük rutinlerin kaybını da içerir. Sabah kahvaltısı, okul hazırlığı, akşam uykusu gibi küçük anlar kayboluyor. Bağ, çocuğun günlük bakımına düzenli katılım içinde örülür; bu örgü yoksa buluşmalar çocuk için yüzeysel etkinlik olarak kalır. Park gezisi güzel bir anı bırakıyor ama çocuğun zihninde güven duygusuna dönüşmüyor.

Kendinize karşı dürüst olmak size yol gösterir. Geçmiş katılımı suçlamak yerine mevcut durumu doğru anlamak için kendinize karşı dürüst olmak ilk adımdır. Evlilik yıllarında bakımı kim üstleniyordu, siz nerelerde vardınız, nerelerde yoktunuz, bunlara sakin bir gözle bakın. Geçmişi suçlamak ya da pişmanlık üretmek için kullanmamak önemlidir. Pişmanlık sizi bugünkü sorumluluktan uzaklaştırır. Dürüstlük ise bugünkü sorumluluğu görünür kılar.

Gösterişli planlar yerine tekrarlayan küçük günlük sorumluluklar üstlenmek bağı güçlendirir. Büyük ve gösterişli jestler yerine tekrarlayan küçük günlük sorumluluklar üstlenmek daha kalıcı sonuç verir. Her gün aynı saatte aramak, ödevi sormak, uyku öncesi kısa bir konuşma yapmak gibi davranışlar çocuğa süreklilik hissi verir. Çocuk süreklilik içinde kendini güvende hisseder. Güven ise buluşma sıklığından daha çok bakımın düzenliliğinden beslenir.

"Çocuk için baba olmak esas olarak oyun ve eğlenceli aktivite düzenlemekten ibarettir"

Yalnız babalık deneyimi kavramı bu yanılgının neden yaygın olduğunu açıklar. İngiltere de yapılan boylamsal bir araştırma, babaların ayrılık öncesindeki "yalnız babalık" deneyiminin, yani anneye ihtiyaç duymadan çocukla baş başa kalma pratiğinin, boşanma sonrası temasın hem varlığını hem de yoğunluğunu en güçlü yordayan faktör olduğunu gösteriyor [1]. Anneye ihtiyaç duymadan çocuğun tüm günlük sorumluluğunu tek başına üstlenme pratiği, babaya pratik beceri ve çocuğa bakabileceğine dair içsel inanç kazandırır. Altını değiştirmek, yemek hazırlamak, hasta çocuğu sakinleştirmek gibi işler bu pratik içinde öğreniliyor. Daha da önemlisi, temas sıklığı ve gece yatılı kalma sıklığı belirgin biçimde artıyor [1]. Baş başa kalmaya alışkın olan baba, ayrılık sonrası da çocuğu yanına almaktan çekinmiyor.

Bakım işlerini ağırlıklı olarak annenin üstlendiği düzende baba, kötü niyetten değil beceri eksikliğinden çocuğa nasıl yaklaşacağını bilemez hale gelebilir. Bir araştırmada boşanmış babaların çocuklarıyla geçirdikleri zamanın ağırlıklı olarak oyun ve aktivite odaklı olduğu, gündelik bakım sorumluluğuna ise nadiren girdikleri görülmüştür [7]. Oyun keyiflidir ve çocuğu güldürür. Fakat tek başına bakım becerisi kazandırmaz. Çocuk hastalandığında, ödevi yetmediğinde ya da uykusu kaçtığında oyun yetmez.

İkamet düzeni bu tabloyu daha belirgin hale getiriyor. Araştırmalar, boşanma sonrası ebeveynlik davranışlarını belirleyen en güçlü faktörün ikamet düzenlemesi olduğunu söylüyor; çocuğun yanında yaşamayan baba, tüm alanlarda (düzenli bakım, serbest zaman, hatta karar alma) belirgin biçimde geri çekiliyor [3]. Çocuğun yanında yaşamayan baba, bakım ve karar alma gibi alanlarda belirgin biçimde geri çekilme eğilimi gösterir. Uzakta yaşamak bahanesiyle okul toplantısı kaçırılıyor, doktor kararı anneye bırakılıyor. Zamanla baba kendini misafir gibi hissetmeye başlıyor.

Rutine girmek bu döngüyü kırar. Talebi çocuğun ihtiyacı ve rutini üzerinden kurarak eski eşle konuşmak iş birliğini kolaylaştırır. Benim hakkım demek yerine çocuğun okul çıkışı, yemek saati ve uyku düzeni üzerinden konuşmak kapıları açar. Söz verilen saatte çocuğu geri getirmek, hastalıkta arayıp sormak ve okul etkinliklerine katılmak yoluyla güven inşa etmek hem çocuğa hem anneye tutarlılık gösterir. Güven inşa edildikçe bakım alanı genişler.

Gündelik bakıma katılmak için küçük adımlar işe yarar:

• Her akşam aynı saatte kısa telefon görüşmesi yapmak
• Okul ödevine birlikte eşlik etmek
• Hafta içi okul çıkışı alıp birlikte yemek hazırlamak ve sabah okula bırakmak gibi rutine dahil olmak

Telefon görüşmesi kısa olabilir, önemli olan aynı saatte yapılmasıdır. Ödev eşliği sessizce yanında oturmak bile olabilir. Birlikte yemek hazırlamak, sofrayı toplamak ve sabah okula bırakmak çocuğa babayla yaşanan hayatın normal olduğunu hissettirir. Yalnız babalık olarak tanımlanan Anneye ihtiyaç duymadan çocuğun günlük bakım sorumluluğunu baş başa üstlenme pratiği böyle kurulur. Bu pratik oyun babalığından daha sessiz ilerler ama daha derin iz bırakır.

"Bakım konusundaki çaresizlik anormaldir ve yok sayılması ya da bastırılması gerekir"

Babalık öz yeterliği düzeyi bakım katılımını belirleyen sessiz güçlerden biridir. Yakın zamanda yapılan bir çalışmada, babalık öz yeterliği yüksek olan babaların çocuk bakımına katılımının yaş, iş yükü ya da diğer engellerden çok daha az etkilendiği bulunmuştur [4]. Babanın kendi ebeveynlik becerilerine dair yetkinlik inancı olarak tanımlanan Babalık öz yeterliği yüksek olduğunda yorgunluk ya da yoğunluk bakımı engellemez. Babalık öz yeterliği ile bakıma katılım arasında kendini besleyen bir döngü vardır, katılım arttıkça güven artar ve güven arttıkça katılım artar. Biraz daha katıldıkça kendinize güveniniz artar; güveniniz arttıkça daha çok katılırsınız [4]. Küçük bir başarı bir sonrakini cesaretlendirir.

Boşanmış babalarla yapılan nitel çalışmalarda, evli babalara kıyasla çok daha yoğun bir endişe, korku ve yetersizlik duygusu gözleniyor [7]. Bu duygular sizi şaşırtmasın. Çocuk ağladığında babada yükselen çaresizlik, çoğu zaman çocuğun ihtiyacından çok bakım becerisine dair inanç eksikliğinden kaynaklanır. Ağlama karşısında ne yapacağını bilememek sevgisizlikten değil pratik eksikliğinden doğar. Boşanma öncesinde yalnız babalık deneyimi olan babalarda bu güven zaten mevcuttur; anne, çocuğu babaya teslim ettiğinde geri döneceğini, bakımın aksamayacağını bilir [1]. Deneyimi olmayan baba ise aynı durumda donakalır.

Çocuğun ağlaması karşısında ihtiyacını anlamaya çalışmak ve denemekten vazgeçmemek güveni adım adım kurar. Ağlamayı susturmaya çalışmak yerine karnı mı aç, uykusu mu var, korktu mu diye bakmak yeterlidir. İlk denemede başaramayabilirsiniz. İkinci denemede biraz daha sakin kalabilirsiniz. Endişe, korku ve yetersizlik duygularını yok saymamak ya da bastırmamak bu sürecin parçasıdır. Duyguyu bastırmak sizi rahatlatmaz, sadece denemeyi erteler.

Eski eşle iletişimde sakin kalmak da öz yeterliği korur. Gerginlik anında konuşmayı durdurmak ve sakin kafayla konuşmayı ertelemek çatışmanın büyümesini önler. Ruhsal boşanma olarak adlandırılan Evlilik bitse bile duygusal gerilimin ve eş rolü üzerinden tepki vermenin sürmesi hali devam ediyorsa her konuşma eski kavgaya dönebilir. Gergin anlarda kendini savunmaya ya da karşı suçlamada bulunmaya girmemek bu yüzden önemlidir. Savunma ve suçlama kısa süreli rahatlama verir ama uzun vadede iş birliğini zedeler.

Yoğun kaygı, öfke patlamaları ya da uyku ve iştah değişiklikleri günlük hayatınızı belirgin biçimde zorluyorsa bir uzmandan destek almayı düşünebilirsiniz. Belirtiler sürüyorsa ya da günlük yaşamı zorlaştırıyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi düşünebilirsiniz diye özetlenebilecek bu adım zayıflık değil bakım becerisidir. Destek almak çocuğunuzla kurduğunuz bağı da rahatlatır.

"Boşanmayı çocuğa açıklamamak, özellikle küçük yaşta onu korur ve durumu kendiliğinden anlaması beklenebilir"

Boşanmada çocuğa açıklama yapmak ve kapı tutma davranışı yeni dönemin ilişkisini şekillendiren iki önemli başlıktır. Türkiye'de yapılan bir araştırmada boşanmış ebeveynlerin hiçbirinin boşanma kararını çocuğa yapılandırılmış bir biçimde açıklamadığı görülmüştür [8]. Sessiz kalmak çocuğu korumaz. Açıklanmayan boşanma, çocuğun zihninde terk edilme ve sevilmeme gibi korkutucu yorumlara dönüşebilir. Küçük çocuk bile evdeki değişimi fark eder. Anlam veremediği değişimi kendine bağlar.

Boşanma sonrası babalık, eski ilişkiyi aynen sürdürmekten çok yeni koşullarda yeni bir ilişki kurma sürecidir. Eski düzen bitmiştir. Yeni düzende çocuğunuzla ilişkiniz farklı saatlerde, farklı mekanlarda ve farklı sorumluluklarla kurulur. Çocuklar için baba, aynı evde yaşamaktan öte ihtiyaç duyulduğunda ulaşılabilir olan kişidir. Ulaşılabilir olmak olarak kastedilen Fiziksel olarak sürekli orada bulunmaktan çok ihtiyaç anında ses, ilgi ve güvenle erişilebilir olmaktır. Hasta olduğunda arayan, korktuğunda sesini duyan, sevinci olduğunda paylaşan baba ulaşılabilirdir.

Bu yeni ilişki tek kişinin çabasıyla kurulmaz. Annenin kapı tutma davranışı, farkında olarak ya da olmayarak babanın çocukla ilişkisini sınırlayabilir. Kapı tutma olarak tanımlanan Annenin babanın çocukla ilişkisini kontrol etmesi, sınırlaması ya da araya mesafe koyması bazen kaygıdan doğar. Anne çocuğun üzülmesinden korkar ve görüşmeyi kısaltır. Bazen öfkeden doğar ve iletişim kesilir. Anne babayı tehdit olarak değil ortak olarak gördüğünde iş birliği kolaylaşır. Ortaklık algısı oluştuğunda saatler esner, bilgi paylaşımı artar.

Bütünleşik aile destek programlarını inceleyen kapsamlı bir derleme, hem babaları dahil eden hem de ebeveynler arasındaki iş birliğine odaklanan müdahalelerin, çocuklardaki davranış problemlerinde ve ebeveynlik stresinde kalıcı düşüşler sağladığını ortaya koyuyor [5]. İş birliği çocuğa da iyi gelir. Yaşı ne olursa olsun boşanmayı basit ve dürüst bir dille çocuğa açıklamak bu iş birliğinin parçasıdır. Kısa cümleler kurun. Annenle babana ait bir karar aldık, seni sevmeye devam edeceğiz, düzenin şöyle olacak demek yeterlidir. Detaya girmeyin, suçlu aramayın.

Konuşurken çatışmayı tırmandırmamak ve geri çekilerek ilişkiyi koparmamak dengesini koruyun. Yüksek ses, ima ve eski defterler çocuğun yanında açılmamalıdır. Sessizce çekilmek de çözüm değildir. Çocuğun zihnindeki yeri anlamak için kendine sormak: Ben bu çocuğun zihninde nasıl bir yerdeyim sorusu size yön verir. Ulaşılabilir bir yerde misiniz, korkulan bir yerde misiniz, özlenen bir yerde misiniz? Cevap hoşunuza gitmese bile bugünkü bakım pratiğinizi değiştirme gücü verir. Yarın akşam aynı saatte arayan, ödevin başında bekleyen, sabah kapıda gülümseyen baba olmak için geç değildir. Peki bugün attığınız küçük adım çocuğunuzun zihnindeki yerinizi nasıl değiştiriyor ve Ben bu çocuğun zihninde nasıl bir yerdeyim sorusuna yarın ne cevap vermek istersiniz?