Adam Yerine Konulmamak: Duygusal Geçersiz Kılınma ve Çıkış Yolu

Duygusal geçersiz kılma, başka bir kişinin içsel deneyimini ciddiye almaması, küçümsemesi, düzeltmeye çalışması ya da yok saymasıdır. Zor bir günün ardından anlatılan derdin bunu da mı dert ettin sözüyle karşılanması bedende donma ve boğazda düğüm bırakır. Tekrarlandıkça bu tutum kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin zeminini sessizce aşındırır.

Varsayalım ki açılıştaki sahne kurgusal bir andır. Zihninizde canlanır. Eve yorgun dönersiniz. Anlatmak istersiniz. Karşılık soğuktur. Ses tonu alaycıdır. Bedeniniz gerilir. Boğazınız sıkışır. Konuşmak zorlaşır. O an küçük görünür. Etkisi uzun sürer. Duygusal geçersiz kılma böyle yerleşir. Bir kez yaşanır. Sonra tekrar yaşanır. Zemin yavaş yavaş kayar.

Çocuklukta Duyguların Yok Sayılması

Sınırda (borderline) kişilik özellikleri gösteren kişilerle yapılan derinlemesine görüşmelere dayanan güncel bir çalışma, çocuklukta yaşanan bu yok sayılmanın izlerini çok net biçimde ortaya koyuyor [2]. Çocuk ağlar. Ebeveyn yüzünü çevirir. Çocuk korkar. Ebeveyn güler geçer. Çocuk öfkelenir. Ebeveyn cezalandırır. Duygu görülmez. İhtiyaç duyulmaz. Çocuklukta duyguların yok sayılması sessiz bir ders verir. Hissettikleriniz yanlıştır. İsteğiniz fazladır. Sessizlik daha güvenlidir.

Duygusal geçersiz kılma, içsel deneyimi ciddiye almama, küçümseme, düzeltmeye çalışma ya da tümden yok sayma şeklinde ortaya çıkıyor. Evde kural nettir. Üzülme. Ağlama. Abartma. Toparlan. Çocuk uyum sağlar. Gülümsemeyi öğrenir. Susmayı öğrenir. Kendini tutmayı öğrenir. Ebeveynin duyguya alan tanımaması, baş etme sorumluluğunu çocuğa yükleyerek hissettiklerinin yanlış olduğu ve yardım istemenin ceza getirdiği öğrenmesine yol açıyor. Destek aranmaz. Soru sorulmaz. Yalnız çözülür. Yardım isteği risk taşır. Ceza kapıda bekler.

Duygunun cezalandırılması, duygusal paylaşımı tehlikeli eylem olarak kodluyor. Çocuk paylaşır. Alay duyulur. Çocuk açılır. Eleştiri gelir. Çocuk ağlar. Oda cezası verilir. Zihin kaydeder. Açılmak acıtır. Saklanmak korur. Duygu bastırılır. Beden taşır. Yıllar geçer. İz kalır. İlişkilerde temkin başlar. Yakınlık korkutur. Anlatmak zorlaşır.

İyi niyetli sözler bazen küçümsemeyi gizler

Geçersiz kılma çoğu zaman iyi niyetli nasihat, şaka ya da sahte neşelendirme çabası içine gizlenmiş olarak geliyor. Boş ver denir. Takma kafana denir. Daha kötüleri var denir. Gülümse denir. Sözler iyi niyetli durur. Etki küçültücüdür. Duygu yarım kalır. Kişi kendini fazla hisseder. Utanç büyür. Yalnızlık artar. Niyet iyi görünür. Sonuç incitir.

Dışarıdan gelen geçersiz kılma zamanla içselleşiyor ve ortada kimse yokken kişinin kendini yargılamasına, küçümsemesine yol açıyor. Artık eleştiri dışarıdan gelmez. İçeriden yükselir. Abartıyorsun der. Güçlü ol der. Sus der. Kişi kendini düzeltir. Kendini susturur. Kendini küçümser. Kendini psikolojik olarak yanıltma burada kök salar. İç ses sertleşir. Şefkat azalır.

Anlaşılma açlığı ile eleştiri karşısında terk edilme ve cezalandırılma korkusunun yeniden canlanması, yetişkin ilişkilerini gerilimli hale getiriyor. Biri dinler. Umut doğar. Biri eleştirir. Korku canlanır. Kişi onay bekler. Reddedilmekten çekinir. Fazla anlatır. Sonra pişman olur. Geri çekilir. Partner şaşırır. Mesafe açılır. Yakınlık istenir. Uzaklık yaşanır. Döngü sürer. Güven sarsılır.

Öfke ile Boşluk Arasında

Bu ortamda büyüyen kişilerde yetişkinlikte duyguları adlandırmakta zorlanma, yoğun öfke ile derin boşluk arasında gidip gelme ve paylaşımda içe kapanma ile dürtüsel dışavurum arasında salınma görülüyor. Sabah öfke yükselir. Akşam boşluk çöker. Bir gün susulur. Ertesi gün patlanır. Duygusal kaos ve anlamlandırma güçlüğü günlük hayatı yorar. Ne hissettiğiniz belli olmaz. Ne istediğiniz netleşmez. Beden gergindir. Zihin karışıktır.

Akut stres anında rasyonel, planlayan ve analiz eden zihinsel işlevler geri çekiliyor ve duygusal alarm sistemi yönetimi ele alıyor. Kalp hızlanır. Nefes kısalır. Kaslar kasılır. Düşünce daralır. Geçmiş canlanır. Tehlike büyür. Ses yükselir. Kapı çarpılır. Ya da tam tersi olur. Donma gelir. Sessizlik çöker. Bakış kaçar. Her iki tepkide de kontrol kayar. Sakin değerlendirme zorlaşır.

İçselleştirilmiş yargı sürekli tetikte kalmaya, tükenmeye, yardım istemekten çekinmeye ve yalnızlaşmaya yol açarak kendini besleyen döngü oluşturuyor. Kişi hata arar. Eksik bulur. Kendini yorar. Dinlenmek suç gibi gelir. Destek istemek zayıflık sayılır. Yalnızlık derinleşir. Yorgunluk artar. Yargı güçlenir. Döngü kapanır.

Bu döngü uzun sürerse profesyonel destek düşünmek yerinde olur. Özellikle duygularınızı sürekli erteliyorsanız, öfke patlamaları ve boşluk hissi haftalarca sürüyorsa, ilişkilerinizde aynı kırılma tekrar ediyorsa bir psikolog ile görüşmek size uygun bir alan açar. Psikolog, duyguyu adlandırma ve ihtiyacı fark etme becerilerini güvenli bir ilişkide birlikte çalışmanıza destek olur.

Kendini Psikolojik Olarak Yanıltmanın Beş Ayağı

Yeni geliştirilen ve bu olguyu ölçen bir ölçek, bu zehirli iç sesin beş temel ayak üzerinde yükseldiğini buldu: kendini küçümseme, düşük özgüven, hafızaya güvenmeme, kendini suçlama ve kendinden şüphe etme [3]. Yapı tanıdıktır. Ses serttir. Ölçüt yüksektir. Merhamet düşüktür. Kendini psikolojik olarak yanıltma, geçersiz kılmanın içselleşmesiyle kişinin kendi duygusunu, hafızasını ve gerçeklik okumasını küçümseme, suçlama ve şüphe yoluyla geçersiz kılmasıdır. Tanım nettir. İşleyiş sinsidir.

Kendini küçümseme, başarıların değerini kutlanmadan yok ediyor. Terfi alınır. Sevinç kısa sürer. Şanstı denir. Övgü duyulur. Abartıyorlar denir. Emek görülmez. Sonuç küçülür. Kişi kendini aşağı çeker. Başarı ısıtmaz. İç ses soğutur.

Düşük özgüven, yeni denemeler öncesinde başarısızlık beklentisini güçlendiriyor. Başvuru ertelenir. Davet geri çevrilir. Konuşma yutkunulur. Yapamam düşüncesi öne geçer. Deneme başlamadan biter. Alan daralır. Hayat küçülür. Korku yönetir.

Hafızaya güvenmeme, karşı taraf inkar edince kişinin kendi gerçeklik okumasını sorgulamasına yol açıyor. Söz hatırlanır. Karşı taraf reddeder. Ben öyle demedim der. Zihin karışır. Acaba yanlış mı anladım sorusu doğar. Kayıt silinir. Güven sarsılır. Kişi kendinden şüphe eder. Gerçeklik bulanıklaşır.

Kendini suçlama, başkalarının hatalarının bile üstlenilmesine yol açabiliyor. Toplantı gerilir. Sorumluluk alınır. Partner unutur. Özür dilenir. Arkadaş kırılır. Suç üstlenilir. Sınır silinir. Yük artar. Yorgunluk büyür.

Kendinden şüphe etme, temel kararlarda kararsızlık yaratıyor. İş seçimi uzar. Ev kararı sarkar. İlişki sorusu yanıt bulmaz. Liste yapılır. Liste yırtılır. Fikir sorulur. Fikir değişir. Zaman tükenir. Fırsat kaçar. İç ses yükseldiğinde düşüncenin kime ait olduğunu sormak burada işe yarar. Bu düşünce kime ait sorusu mesafe açar. Sesin tonu tanınır. Geçmişin izi görülür. Şimdinin gerçeği ayrışır.

Tartışmada sağlıklı sınır koyma duyguyu adlandırmakla güçlenir

Duyguyu adlandırmak, duygu ile kişi arasına mesafe koyarak duygu tarafından yutulma halini azaltıyor. İsim koyulur. Şiddet düşer. Şu an utanç duyuluyor denir. Şu an yalnız hissediliyor denir. Bedensel duyumlara kulak verilir. Göğüste sıkışma fark edilir. Boğazda düğüm hissedilir. Ellerde ter izlenir. Yargı eklenmez. Etiket sertleşmez. Duygu gözlenir. Alan açılır.

Geçersiz kılınan her duygu, tanınmayı bekleyen karşılanmamış ihtiyacın habercisi oluyor. Öfke sınır ister. Üzüntü yakınlık ister. Korku güven ister. Yorgunluk dinlenme ister. Rahatsız edici duygu karşısında merak etmek yönü değiştirir. Bu duygu ne söylemeye çalışıyor sorusu sorulur. Burada karşılanması istenen şey ne sorusu eklenir. Cevap dinlenir. İhtiyaç belirir.

Kendi duygularının geçerliliğini onaylama güçlendikçe başkalarının onayına duyulan yoğun bağımlılık gevşiyor. Onay beklenmez. İzin aranmaz. Değer dışarıya bağlı kalmaz. İçeriden beslenir. İlişki rahatlar. Baskı azalır. Tartışmada sağlıklı sınır koyma bu zeminde güçlenir. Sınır ceza olmaz. İhtiyaç tarifi olur. Niyet okunmaz. Somut durum anlatılır.

Tartışma ısınınca ilk adım mola ister. Şu an yoğun hissedildiği ve denge için zamana ihtiyaç duyulduğu sakin bir dille söylenir. Molayı karşı tarafı suçlayan dille değil yalnızca kendi durumunu tanımlayan dille istemek bağı korur. Sen hep böylesin denmez. Ben şu an gerildim denir. Kapı çarpmaz. Ses yükselmez. Ara verilir.

Molada haklılık aramadan bedeni yatıştırmaya odaklanmak gerekir. Nefes yavaşlatılır. Kaslar gevşetilir. Su içilir. Pencere önünde durulur. Olay tekrar oynatılmaz. Savunma hazırlanmaz. Beden sakinleşir. Zihin durulur. İç sesi susturmaya ya da yok etmeye çalışarak aynı geçersiz kılma döngüsünü kendine uygulamamak gerekir. Sesle savaşılmaz. Ses dinlenir. Anlaşılır. Yumuşatılır.

Sakinleşince odağı geçmişte kimin haklı olduğundan alıp şimdiki ihtiyaca getirmek işe yarar. Tartışmanın hararetinde çocukluk analizine kalkışmamak bağı korur. Sen dili bırakılır. Ben dili kurulur. Somut durumda ne hissedildiği ve gelecekte ne istendiği anlatılır. Niyet okumaya çalışmadan ihtiyacı tarif eden sınır koyulur. Dinlenmeye ihtiyacım var denir. Yarın konuşalım denir. Ses kısılır. Temas sürer.

Fiziksel şiddet ya da istismar söz konusu olduğunda bu iletişim önerileriyle yetinmeyip güvenli destek aramak gerekir. Mola yetmez. Sınır yetmez. Güvenlik öne geçer. Yıllar süren araştırmalar, böyle kronik deneyimlerin ruh sağlığını ciddi biçimde aşındırdığını, kaygıyı, depresyonu, en derin umutsuzluğu beslediğini gösteriyor [1].