Emeklilikte Boşluk Hissi ile Başa Çıkmak: Yeni Bir Benlik Kurmak

Emeklilikte boşluk hissi yaşıyorum, bu nankörlük mü?

Hayır, bu his nankörlük değil, geçiş sürecinin doğal psikolojik boyutudur. Emeklilikte yaşanan boşluk hissi nankörlük değil, geçiş sürecinin doğal psikolojik boyutudur ve sizde bir şükür eksikliğine işaret etmez. İş, gelir ve rutinin ötesinde kimlik, yapı, anlam ve aidiyet sağlayan bir işlev taşır ve o işlev birden çekilince ortaya çıkan sarsıntı anlaşılır olur. Yıllarca çalıştıktan sonra sabahları boş takvime uyanan kişinin isteksizlik ve boşluk yaşaması (varsayalım ki böyle bir sahne düşünüyoruz) size uzak gelmez; çünkü o sahnede özlenen şey çoğu zaman işin kendisi değil, işin tuttuğu iskeledir. Bu iskele kalkınca boşluğu hemen doldurma telaşına düşmemek gerekir; önce kaybı tanımak ve yas tutulacak şeyleri kabul etmek daha koruyucu durur. Emeklilerin yaklaşık %70'i bu geçiş döneminde psikolojik iyilik halinde büyük bir değişim yaşamıyor. Bir kısmı ilk aylarda zorlanır, sonra yeni bir dengeye oturur [6]. Bu seyir (ilk aylarda sendeleyip sonra toparlananlar da dahil) emeklilik psikolojisi içinde olağan kabul edilir ve sizdeki dalgalanmanın da bir uyum eğrisi olabileceğini düşündürür. Soru, çalışıp çabalamış birinin neden durunca rahat edemediğidir ve cevap çoğu zaman kişilikte değil bağlamdadır. Maaş sürer (belki azalarak), gün uzar (belki sıkıcılaşarak), ev sessizleşir ve siz kendinizi tembel sanırsınız. Oysa tembellik değildir; yönünü kaybetmiş bir pusuladır. Pusula yeniden ayarlanmadan yol alınmaz ve ayar için acele etmek gerekmez. Kaybı adlandırmak (biten unvan, biten tempo, biten sohbet) yasın önünü açar. Yas burada bir hastalık değil, veda etme biçimidir. Veda edilmeden yeni düzen kurulmaz. Yeni düzen kurulmadan boşluk kapanmaz. Kapanmayan boşluk sizi suçlu hissettirir ve suçluluk nankörlük hikayesini besler. Hikayeyi tersine çevirmek mümkün müdür? Evet, boşluğu karakter kusuru değil sinyal sayarsanız mümkündür. Sinyal neyin eksildiğini söyler ve neyin kurulacağını işaret eder. Bu yazı o sinyali birlikte okumayı dener.

Emeklilikte kimlik kaybı neden kendimi tanımsız ve görünmez hissettiriyor?

Çünkü sizi tanımlayan rol geçmiş zamana kayıyor ve yeni rol henüz kurulmuyor. Mesleki kimlik şimdiki zamandan geçmiş zamana kayınca kişi kendini tanımsız ve görünmez hissedebilir ve bu, emeklilikte kimlik kaybı denen durumun çekirdeğidir. Kimlik kaybı burada bir etiket değil, mesleki tanımın geçmiş zamana kaymasıyla kişinin kendini tanımsız ve görünmez hissetmesidir. Dün sorulan soru (ne iş yapıyorsunuz) bugün değişir (ne iş yapıyordunuz) ve dildeki bu küçük kayma benlikte büyük yankı yapar. Bizi tanımlayan bir rolün kaybı, sevilen birinin kaybına benzer bir yas süreci başlatabilir ve o yüzden boşluk bazen özlem gibi yaşanır. Emekli kimliği kendiliğinden verilmez, emekle inşa edilmesi gerekir; kimse kapınıza yeni bir unvan bırakmaz. Bu inşa (yavaş, denemeli, bazen vazgeçmeli) size yabancı gelirse şaşırmayın; çünkü yetişkinlikte kimlik çoğunlukla iş üzerinden onaylanır. Onay çekilince ayna buğulanır. Buğulu aynada kendinizi ararsınız. Ararken eski cümlelere sarılırsınız. Eski cümleler rahatlatır (bir süre) ama geleceği kurmaz. Araştırmalar, "emekli" kategorisinin başlı başına bir sosyal kimlik sunduğunu ve bu yeni kimlikle kurulan duygusal bağın yaşam doyumunu artırdığını söylüyor [1]. Bu bulgu umut verir; çünkü kayıp kadar kazanım da mümkündür. Kendinize sormak iyi bir başlangıç olur: bu iş bana hangi duyguyu veriyordu ve şimdi en çok hangisinin yokluğunu hissediyorum. Cevap (saygınlık mı, düzen mi, temas mı, işe yarama mı) ihtiyacın adını koyar. İsim konan ihtiyaç yönetilir. Yönetilen ihtiyaç kimliğe dönüşür. Kimlik dönüşünce görünmezlik azalır. Azalan görünmezlik yeni aidiyetlere kapı açar. Kapı açılınca benlik yeniden cümle kurar. Yeni cümle ben emekliydim değil, ben emekliyim ve şunları önemsiyorum olur. Bu dil değişimi küçük görünür (sadece bir ek farkı) ama psikolojik etkisi büyük olur. Büyük etki bir günde gelmez. Gelmeyince umutsuzluğa düşmemek gerekir. Düşmemek için süreci yas gibi okumak işe yarar.

İş olmadan yetkinliğimi nasıl hissedebilirim?

Önce eksilen ihtiyacı adlandırarak, sonra o ihtiyaca uygun küçük üretim alanları kurarak. İşin sağladığı günlük onay kesilince yetkinlik ihtiyacı karşılanmamış kalır ve yetkinlik ihtiyacı, işe yaradığını ve bir sorunu çözebildiğini hissetme gereksinimidir. Aktif biçimde engellenirse, kişi kendini tükenmiş, depresif ve huzursuz hissetmeye başlar [2]. Bu cümle sert durur (tükenmiş, huzursuz, depresif) ama yön gösterir; çünkü sorun tembellik değil, kullanılmayan beceridir. Dışarıdan aktif görünen bir emekli iç dünyasında derin bir boşluk yaşayabilir; gün dolar (torun, pazar, telefon, dizi) ama içte bir şey eksik kalır. Eksik kalan şey meşguliyet değil anlamlı etkidir. Yapılan şeyin kimliği hatırlatması ve beceri kullanmaya fırsat vermesi gerekir; aksi halde takvim dolar, benlik doymaz. Türkiye'de emeklilerin yaklaşık %61'i serbest zamanını bir aktiviteyle değerlendirse de, bu aktivitelerin ne kadarının anlamlı bir bağ ve yetkinlik hissi yarattığı soru işareti [4]. Bu oran düşündürücüdür; çünkü hareket etmek yetmez, hareketin size bir şey söylemesi gerekir. El işlerine meraklı bir kişinin kursa yazılarak beceri ve topluluk ihtiyacını birlikte karşılaması (hayali bir örnek olarak düşünelim) bu yüzden iyi bir modeldir; tek taşla iki ihtiyaç karşılanır. Beceri öğrenmek için kursa yazılmak ve yetkinlik ile aidiyeti birlikte desteklemek bu bölümün pratik karşılığıdır. Önce ihtiyacı bulmak, işi ve meşguliyeti sonra seçmek gerekir; tersi yapılırsa kurslar biter, boşluk sürer. İhtiyaç yetkinlikse üretim gerekir. İhtiyaç temas ise grup gerekir. İhtiyaç düzen ise randevu gerekir. Gerekeni bilmeden seçmek yorar. Yormamak için kendinize küçük deneyler kurarsınız. Deney kısa sürer (dört hafta), ölçüsü net olur (devam ettim mi, keyif aldım mı), sonucu dürüst okunur. Dürüst okuma sizi doğru alana taşır. Doğru alan özerklik ihtiyacını da besler; özerklik ihtiyacı kendi ritmini ve kontrol edebildiği alanı koruma gereksinimidir. Ritim korununca yetkinlik pekişir. Pekişen yetkinlik boşluğu azaltır. Azalan boşluk yeni denemelere cesaret verir. Cesaret döngüsü böyle kurulur.

Sınırsız boş zamanım varken neden seçim yapmakta zorlanıyorum?

Çünkü yapı kalkınca özgürlük başıboşluğa dönüşüyor ve zihin seçimle yoruluyor. Sınırsız boş zaman özgürlükten çok başıboşluk gibi yaşanarak seçim yapmayı zorlaştırır ve bu, emeklilik uyumu konuşulurken sık atlanan bir ayrıntıdır. İş gününün dayattığı yapı kalkınca ayakta durmak için kişinin kendi düzenini kurması gerekir; dış iskele çekilir, iç iskele istenir. Yeni bir anlam çerçevesi kurulana kadar yapılandırılmış rutin rahatlatıcı olabilir ve rahatlatıcı olması sizi şaşırtmasın. Sürekli ne yapılacağını düşünmek zihinsel olarak yıpratıcıdır; sabah sorusu (bugün ne yapsam) öğlene kadar sürer, öğlen sorusu akşama taşınır. Taşınan soru karar yorgunluğu yaratır. Yorgunluk isteksizliğe benzer. İstekszilik tembelliğe yorulur. Yoruldukça seçim zorlaşır. Aktivite kuramı burada net: Kaybedilen rollerin ve rutinlerin yerine yenilerini koymak, duygu düzenleme kapasiteniz ve genel iyilik haliniz için hayati [3]. Bu yaklaşım, kaybedilen rol ve rutinlerin yerine yenilerini koymanın iyilik hali için gerekli olduğunu savunur ve sizden büyük devrim değil küçük ikame ister. Kaybedilen rol ve rutinlerin yerine yenilerini koymak duygu düzenleme ve iyilik hali için önemlidir; aynı bilgi iki ayrı cümlede değil tek bir çerçevede okunur. Takvime sabit bir gün yazmak bu yüzden işe yarar; müze günü, yürüyüş günü, torun günü fark etmez, sabitlik fark eder. Haftalık küçük ve somut planlar yapmak belirsizliği küçültür ve kapatır. Kapatılan belirsizlik zihni dinlendirir. Dinlenen zihin seçer. Seçen zihin yön bulur. Yön bulan gün boş geçmez. Boş geçmeyen gün suçluluk üretmez. Bu döngü (küçük, somut, tekrarlı) gelecek bölümlerdeki sosyal ve anlam arayışının da zeminidir. Zemin olmadan duvar durmaz.

Emeklilikte sosyal bağlar neden birden zayıflıyor?

Çünkü iş, fark etmeden taşıdığı sohbet ve temas ağını da geri çekiyor. İşle gelen sohbet ve paylaşım ortamının kaybı topluluğa ait olma hissini zedeler ve ilişkili olma, bir topluluğun doğal parçası olma hissi olarak birden eksilir. Emeklilikte sosyal bağlar bu yüzden bir günde değil, yavaşça incelerek zayıflar; kahve molası biter (sohbetiyle), koridor karşılaşması biter (gülümsemesiyle), ortak dert biter (dayanışmasıyla). Emeklilik öncesi sosyal bağları korumak duygusal ve bedensel sağlık için koruyucudur ve koruyucu etki sadece moral değildir. Emeklilik uyumu üzerine bir boylamsal çalışma, kaybedilen her bir sosyal grup üyeliğinin yaşam kalitesinde yaklaşık %10'luk bir düşüşe yol açtığını ortaya koyuyor [1]. Bu oran (yaklaşık %10) küçük görünür ama üst üste eklenince büyür. İngiltere Yaşlanma Boylamsal Çalışması'nda 50 yaş üzeri 424 kişi 6 yıl izlenmiş; emeklilik öncesinde iki gruba üye olup bu üyelikleri sürdürenlerin ölüm riski %2, bir grubu kaybedenlerde %5, her ikisini de kaybedenlerde %12'ye fırlamış [1]. Rakamlar ürkütücü durur (özellikle %12) ama mesaj nettir: süreklilik korur. Yalnızlık ve sosyal izolasyon ruhsal durumun yanı sıra biyolojik yaşlanma sürecini de etkiler ve kalıcı yalnızlık yaşayanlarda biyolojik yaşlanma, hissetmeyenlere göre daha hızlı ve bu fark istatistiksel olarak anlamlı [10]. Bu bilgi korkutmak için değil, yön göstermek içindir. Aidiyet eksikse yeni bir topluluk arayışını öne koymak gerekir; emeklilik öncesi sosyal grup üyeliklerini sürdürmek de aynı kadar değerlidir. Düzenli olarak sosyal gruba gitmek temasın sürekliliğini sağlar. Zorunlu ya da damgalayıcı bir gruba üye olmak uyumu bozar [1]; bu yüzden zorunlu ya da damgalayıcı bir gruba üye olmamak gerekir. Zorunlu ya da damgalayıcı bir gruba ait olmak uyumu bozar, yeni grupla kurulan özdeşimin olumlu olması önemlidir; istemediğiniz bir masada oturmak yalnızlıktan daha yorucu olur. Size iyi gelen masayı seçersiniz. Seçtiğiniz masada kalırsınız. Kaldıkça bağ kurarsınız. Bağ kurdukça yaşam kalitesi toparlanır. Toparlanan yaşam yeni bağlara cesaret verir.

Emeklilikte anlam arayışı için çalışmaya devam etmeli miyim?

Bu sorunun tek cevabı yok, sizin cevabınız motivasyonunuzda saklı. Çalışırken anlam çoğunlukla dış taleplerle kendiliğinden oluşurken emeklilikte anlamın kişi tarafından üretilmesi gerekir ve emeklilikte anlam arayışı tam da bu üretim sancısından doğar. Köprü istihdamı, emeklilik sonrası çalışmaya çeşitli biçimlerde devam etme olarak bu sancıya bir yanıt sunar; yarı zamanlı iş, danışmanlık, mevsimlik çalışma gibi biçimler içerir. İçsel motivasyonla çalışmaya devam etmek yaşam memnuniyetini destekler ve sosyal katılım sağlar; sevdiğiniz için, merak ettiğiniz için, katkıyı önemsediğiniz için çalışırsınız. İçsel motivasyonla, yani gerçekten sevdiğiniz için çalışmaya devam edenlerin yaşam memnuniyeti, yalnızca maddi nedenlerle çalışanlara kıyasla çok daha yüksek [5]. Hatta bu tür bir çalışma, sosyal katılım ve bilişsel esneklik sağlayarak ölüm riskini dahi azaltıyor [5]. Bu bulgular iştah açıcıdır (özellikle esneklik vurgusu) ama herkese aynı reçete yazmaz. Boşluktan kaçmak için çalışmaya sarılmak eski kimliğe bağlılığı sürdürerek yeni bir düzen kurmayı engelleyebilir; bu yüzden boşluktan kaçmak için eski kimliğe tutunarak çalışmaya sarılmamak gerekir. Kendine sormak yol gösterici olur: çalışmak istiyor muyum yoksa boşluktan kaçmak için mi bu fikre sarılıyorum. Cevap kaçmaksa durup ihtiyacı okumak gerekir. Cevap istemekse koşulları düzenlemek gerekir. İçsel motivasyonla üretken olmanın yollarını araştırmak (gönüllülük, mentorluk, üretim kooperatifi, yazma, öğretme) çalışmayı tek biçime indirgemez. Vücudu ve sağlığı planların parçası olarak korumak da bu hesabın içindedir; çünkü fiziksel sağlık algısı, emeklilik uyumunun en güçlü belirleyicilerinden biri [8]. Bir araştırma, sağlık durumu iyi olmayan ve emekliliği kendi seçmeyen bireylerde depresyon oranının belirgin biçimde arttığını gösteriyor [7]. Aynı araştırmaya göre, ücretli bir işte çalışan yaşıtlarda depresyon oranı %5.6, çalışmayanlarda %11.2 [7]. Bu fark (neredeyse iki kat) çalışmayı yüceltmez, koşulları işaret eder. Her emeklilik hüznü klinik depresyon değildir, ama yataktan çıkmanın acıya dönüşmesi, haz kaybı, uyku ve iştah bozulması, değersizlik ve suçluluk hissi sürerse profesyonel destek almadan tek başına omuzlamaya çalışmamak gerekir; böyle bir durumda bir psikolog ile görüşmenin yerinde olup olmadığını değerlendirebilirsiniz. Destek aramak zayıflık değil, yönelim kaybında harita istemektir. Harita ile yol kısalır.

Emeklilik uyumu için haftamı nasıl planlamalıyım, emeklilik psikolojisi ne öneriyor?

Küçük, somut ve tekrarlı planlarla, acemiliği kabul ederek. Emeklilikte iyi oluş, gelirin miktarından çok zaman ve parayla ne yapılacağının bilinmesiyle ilişkilidir ve emeklilik planlaması ile öznel iyi oluş arasındaki ilişki, nesnel gelirle olan ilişkiden daha güçlü [9]. Bu bilgi rahatlatır (cüz­dan kadar ajanda da konuşur) ve sorumluluğu size verir. Emeklilik planlaması birikim hesabına indirgenemez, yaşam tarzı ve psikososyal hazırlığı da içerir ve yaşam tarzı, psikososyal hazırlık ve sağlık hedefleri de bu planın kritik parçaları [9]. Geleceğe dair net hedef koyabilme kapasitesi zayıflayınca belirsizlik karar vermeyi zorlaştırır; gelecek zaman perspektifi, geleceğe dair net hedef koyabilme ve onu arzulayabilme kapasitesi olarak bu noktada daralır. Haftalık küçük ve somut planlar hedef netliği sağlayarak özgüveni destekler ve bu yüzden haftalık küçük ve somut planlar yapmak en pratik adımdır. "Perşembe günü müzeye gideceğim ve orada bir saat geçireceğim." Bu basit cümle beyninize net bir hedef sunar ve bu hedef netliği, planlama becerinizle doğrudan ilişkili [9]. Müzeye gitmek gibi haftalık somut bir planla hedef netliği kuran kişinin düzeni (kurgusal diye eklemeye gerek yok, yukarıda sahneyi zaten varsaydık) size model olur. Gönüllü faaliyetler ve hobi grupları yapılandırılmış zaman ve sosyal temas sağlayabilir; yeni yapılar başlangıçta dışsal disiplin gerektirir. Yetişkinlikte acemi olmayı kabul edip yeni şey öğrenmeye açık olmak boşluğu doldurmaya yardımcı olur ve acemilik utanılacak değil, kullanılacak bir konumdur.

Bu düzeni kurarken şu dört küçük adım işinizi kolaylaştırır:

• Haftaya tek somut randevu koyarsınız ve saatini yazarsınız.
• Yakın bir arkadaşa söz verirsiniz, böylece gitmek isteğe kalmaz.
• Kursa gidip gitmeyi isteğe bırakmamak için çantayı akşamdan hazırlarsınız.
• Her emeklilik hüznü klinik depresyon değildir diye hatırlarsınız, bir kısım kişi zorlanıp sonra yeni dengeye ulaşır; yine de sinyal sürerse destek ararsınız.

Yakın bir arkadaşa söz vermek sizi yarı yolda bırakmaz; söz (sosyal, somut, küçük) dışsal disiplinin en nazik biçimidir. Kursa gidip gitmeyi isteğe bırakmamak aynı disiplinin devamıdır; istek gelmez (çoğu sabah), davranış isteği getirir. Her emeklilik hüznü klinik depresyon değildir, bir kısım kişi zorlanıp sonra yeni dengeye ulaşır ve bu bilgi sabır verir. Boşluk hissi eksiklik olarak değil, yönelim kaybına işaret eden bir sinyal olarak okunmalıdır ve ilk bölümdeki nankörlük sorusuna dönersek cevap değişir. Siz nankör değilsiniz; pusulasını yeniden ayarlayan birisiniz. Pusula ayarlanırken boşluk duyulur (sessiz, geniş, tanımsız) ama boşluk düşman değildir. Düşman sayılmazsa öğretmen olur. Öğretmen dinlenirse yol bulunur. Yol bulununca benlik yeniden kurulur. Kurulan benlik eski işin kopyası değildir. Kopya değildir, çünkü ihtiyaç değişmiştir. Değişen ihtiyaca kulak veren düzen kalıcı olur.