Vajinismus: Psikolojik Nedenleri ve Etkili Tedavi Yöntemleri

Vajinismus nedir, beden neden dur diyor?

Vajinismus nedir sorusu çoğu zaman birleşmenin neden mümkün olmadığı noktasında düğümlenir ve cevap kaslarda başlar. Vajinismus sırasında vajina girişini çevreleyen pelvik taban kasları giriş denemesinde istemsiz biçimde kasılır. Bu tabloyu bir istek sorunu ya da bilinçli bir kaçınma olarak okumak sizi yanıltır, çünkü bu kasılma otonom sinir sisteminin denetimindedir ve bilinçli gevşeme çabasıyla doğrudan kontrol edilemez. Beden penetrasyonu tehdit olarak kodlamıştır ve tehdit algısı geçmiş ağrılı deneyimden ya da yalnızca ağrı beklentisinden beslenebilir. Beden neden dur diyor sorusu tam da bu kodlamaya işaret eder, koruma amaçlı bir refleks devreye girer ve giriş kapanır. Toplumdan topluma farklılık gösterse de kadınların %1 ila %17'sinin bu durumu hayatının bir döneminde yaşadığı tahmin ediliyor [1]. Bu oran yalnız olmadığınızı anlatır ve utanç duygusunu biraz olsun gevşetebilir. Vajinismus yaşayan kadınlarda en sık bildirilen korkular arasında ağrı/acı (%57), aşırı kanama (%31) ve beden bütünlüğünün bozulacağı düşüncesi (%18) yer alıyor [2]. Bu korkular çoğu zaman bilgisizlikten değil, yanlış bilgilerle çevrili olmaktan büyür. Bekaret kavramına yüklenen abartılı anlam, ilk geceye dair korku dolu anlatılar, cinsel organın tanınmaması ve cinselliğin bir tabu olarak kalması; tüm bunlar, genç bir kadının cinselliğe dair ilk şemalarını oluştururken soluduğu havadır [2]. Böyle bir havada bedeni tanımak zorlaşır ve merak yerini tedirginliğe bırakır. Nitekim bir çalışmada, genital bölgeye bakma veya dokunmaya karşı güçlü tiksinti, vajinismus için bağımsız bir risk faktörü olarak bulunmuştur [1]. Tiksinti burada ahlaki bir yargı değil, bedene yabancı kalmanın bedensel karşılığıdır. Bedeni merakla, yargılamadan ve kendi hızında tanımak bu yüzden ilk adımdır, ayna karşısında bakmak, isimleri doğru öğrenmek ve dokunmayı baskısız bir keşif gibi görmek gerginliği azaltır. Bekaret ve ilk geceyle ilgili mitleri doğru bilgilerle değiştirmek de aynı keşfin parçasıdır, kanamanın zorunlu olmadığını, ağrının kader olmadığını ve kızlık zarına dair anlatıların çoğunun abartı olduğunu güvenilir kaynaklardan öğrenmek tehdidin şiddetini düşürür. Bu süreçte gevşe komutuyla bedeni zorlamamak gerekir, çünkü emir alan kas daha çok kasılır ve siz kendinizi daha başarısız hissedersiniz. Zorlamak yerine nefesi yavaşlatmak, omuzları ve çeneyi fark etmek, bedenin hızına uymak daha işe yarar bir tutumdur.

Korku kaçınma döngüsü nasıl kilitleniyor?

Korku kaçınma döngüsü başarısız ya da ağrılı bir deneyimin tehlikeli olarak kodlanmasıyla başlar ve sonra kendi kendini besler. Felaketleştirici düşünceler kaygıyı yükseltir, yükselen kaygı pelvik taban kaslarının istirahat gerginliğini artırır, gergin kas ağrıya yol açar ve ağrı tehlikeli kodlamasını pekiştirir. Bu zincir bir kez kurulduğunda beden tetikte bekler ve zihin en küçük gerginliği bile yakalar. Ağrı felaketleştirme ve bedensel duyumlara karşı aşırı uyanıklık (hipervijilans), cinsel işlev bozukluğunda hem ağrıyı artırıyor hem de iyileşmeyi zorlaştırıyor [5]. Hipervijilans bedensel duyumlara, özellikle gerginlik hissine karşı aşırı uyanıklıkla kurulan gözetleme halidir ve gözetlenen beden rahatlayamaz. Felaketleştirme olumsuz bir olasılığı evliliğin bitmesi ya da hep eksik kalma gibi zincirleme en kötü sonuçlara bağlayan bilişsel stratejidir ve kaygıyı hızla büyütür. Vajinismus yaşayan kadınlarla yapılan bir çalışma, bazı bilişsel stratejilerin belirgin biçimde öne çıktığını gösteriyor [4]. Kendini suçlama ve felaketleştirme kaygıyı büyütür ve çaresizlik hissini pekiştirir. Üst biliş devreye girer, üst biliş düşünce hakkındaki düşüncedir ve düşünceleri kontrol edilemez ve tehlikeli görme eğilimi kaygıyı körükler. Vajinismus yaşayan kadınlarda, düşüncelerini kontrol edilemez ve tehlikeli olarak görme eğilimi yüksek [4]. Yakınlaşma anında akla gelen bir düşünce (varsayalım ki aklınızdan ağrıyacak mı düşüncesi geçiyor) yine başlıyoruz biçiminde yorumlandığında sıradan bir sinyal felakete dönüşür. Cinsel işlev bozukluğu olan kadınlarda başarısızlık, yetersizlik, reddedilme ve kendini küçük görme gibi erken dönem uyumsuz şemaların belirgin biçimde daha yüksek olduğu görülüyor [3]. Erken dönem uyumsuz şemalar başarısızlık, yetersizlik, reddedilme ve kendini küçük görme gibi cinsellikte beceremeyeceğim beklentisine dönüşebilen köklü inanç kalıplarıdır. Başarısızlık, yetersizlik ve reddedilme gibi erken dönem uyumsuz şemalar beceremeyeceğim beklentisine dönüşerek kaygı, kasılma ve başarısızlık zincirini besler. Kaçınma kısa vadede kaygıyı azaltırken uzun vadede yetersizlik inancını güçlendirerek sorunu derinleştirir. Kaçınmak o akşam rahatlatır, fakat sonraki denemeyi daha korkutucu yapar. Felaketleştirici düşünceyi sorgulamak bu kilidi gevşetir, aklınızdan geçen en kötü senaryoyu fark edip kanıtları yoklamak, alternatif açıklamaları düşünmek ve düşünceyi gerçek gibi değil bir tahmin gibi ele almak işe yarar. Endişeli düşünceyle araya mesafe koyarak onu doğal bir sinyal olarak okumak da benzer bir etki yapar, düşünceyi durdurmaya çalışmak yerine onun kaygının sesi olduğunu fark etmek ve bedenin alarmını bilgi gibi karşılamak gerginliği düşürür. Bu süreçte hazır hissedilmeyen cinsel adımı atmamak ve atmaya zorlamamak gerekir, çünkü zorlanan beden tehdidi doğrulanmış sayar ve döngü kilitlenir.

Partner tepkisi neden belirleyici?

Partner tepkisi neden belirleyici sorusu ilişkinin döngüyü nasıl büyüttüğünü ya da yumuşattığını anlatır. Bağlanma kuramı açısından bakıldığında, vajinismus yaşayan kadınlarda kaygılı bağlanma puanları belirgin biçimde yüksektir [4]. Kaygılı bağlanma yakın ilişkide reddedilmeye aşırı duyarlı olma ve partner onayını sürekli tartma örüntüsüdür. Kaygılı bağlanma yakın ilişkide reddedilmeye aşırı duyarlılık ve partner onayını sürekli tartma eğilimi içerir ve yoğun yakınlık anında tetiklenebilir. Yoğun yakınlıkta seviliyor muyum, hayal kırıklığı mı yaratıyorum soruları zihni doldurur ve beden alarmda kalır. Partnerin aşırı koruyucu tavrı dayanıksızlık algısını pekiştirebilirken umursamaz ya da düşmanca tavır yetersizlik duygularını derinleştirir. Koruyucu görünen vazgeçelim mi sorusu bile bazen sizde ben bozuk ve kırılganım duygusu bırakır, umursamaz bir acele ise utancı büyütür. Uyum sağlayıcı baş etme stratejilerini teşvik eden, yani kadının kendi hızında ilerlemesine alan açan partnerlerle birlikte olan kadınlar daha düşük ağrı bildiriyor [6]. Hızın sizde olması bedenin güvenini artırır ve ağrı algısı yumuşar. Partnerin döngüde oynadığı rolü fark etmek bu yüzden suçlu aramak değil, örüntüyü görmek demektir, kimin ne zaman gerildiği, kimin sustuğu ve hangi sözün baskıyı artırdığı fark edildiğinde değişim başlar. Kendi duygusunu sahiplenen, baskıyı kaldıran ve iş birliğine çağıran dil kullanmak ilişkiyi rahatlatır, sen beni anlamıyorsun yerine ben geriliyorum ve yavaşlamaya ihtiyacım var demek, bu gece denemek zorunda değiliz ve birlikte neyin iyi geldiğini bulalım demek yan yana durmayı kolaylaştırır. Varsayalım ki bir akşam partneriniz kendi zorlanmasını sahiplenip acelemiz yok diyor ve birlikte neyin iyi geldiğini bulmayı öneriyor, bu tutum sizi yük olmaktan çıkarıp ekip yapar. Beklenti hissedildiğinde bedenin ve duyguların sınırını tarif etmek de koruyucudur, şu an kalbim hızlı atıyor ve durmak istiyorum demek karşı tarafın tahmin etmesini beklemekten daha nettir. Zorlama, tehdit ya da şiddet varsa yalnızca kendini yardım önerileriyle yetinmeyip güvenlik ve uzman desteği aramak gerekir, böyle bir durumda anlayışlı olmaya çalışmak ya da uyum sağlamak sizi korumaz ve güvenli bir plan için destek almak öncelik olur.

Duygu düzenleme ve üst biliş bedenle yeniden tanışmada ne işe yarıyor?

Duygu düzenleme ve üst biliş bedenle yeniden tanışma sürecinin zihinsel zeminini kurar. Plan yapmaya yeniden odaklanma, olumlu yeniden değerlendirme ve olayın değerini azaltma gibi uyumlu stratejiler duyguyu düzenlemeye yardımcı olur. Bu stratejiler duyguyu bastırmaz, onun şiddetini ayarlar ve zihni çözüm aramaya açık tutar. Bu yaklaşım, korku-kaçınma döngüsünü birkaç noktadan birden hedef alır: felaketleştirici düşünceleri sorgular, duygu düzenleme becerilerini geliştirir ve en önemlisi, kaçınma davranışını güvenli bir hızda söndürür [7]. Bedenin güvenli ortamda yeniden sinyal almasını sağlamak bu söndürmenin bedensel karşılığıdır, gevşemenin mümkün olduğu bir odada, ağrısız dokunuşlarla ve durma hakkı sizde kalarak beden tehdit yerine güveni öğrenir. Dereceli maruz bırakma korkulan duruma kontrolü elde tutarak yavaş yavaş yaklaşmadır ve önce kendi bedenini tanımakla başlar. Dereceli maruz bırakma korkulan duruma kontrolü elde tutarak küçük adımlarla yavaş yavaş yaklaşma yöntemidir. Duyusal odaklanma birleşme ya da haz gibi performans hedeflerini odaktan çıkararak dokunmayı güvenli zeminde yeniden deneyimlemeyi amaçlar. Duyusal odaklanma performans baskısını azaltmak için dokunmanın kendisini güvenli zeminde sırayla deneyimlemeye odaklanan çift egzersizidir. Dokunan kişinin elinin sıcaklığını, dokunulan kişinin tenindeki hissi telaşsızca fark etmesi bu egzersizin özüdür ve hedefsiz temas bedenin alarmını kısar. Vajinismus tedavisinde terapist eşliğinde maruz bırakma temelli bilişsel terapiyle katılımcıların %90'ı tedavi sonrası başarılı birleşme bildirmiştir [8]. Bir başka çalışmada, ortalama 36 ay süren vajinismus öyküsü olan kadınlarda dilatasyon ve duyusal odaklanma teknikleriyle olguların %51'i dört hafta içinde penetrasyon başarısı elde etmiştir [9]. Bu sayılar umut verir, fakat her öykü aynı hızda ilerlemez ve başarı yalnızca birleşmeyle ölçülmez. Kendi hızında ilerlemeye alan açmak bu yüzden tedavinin merkezidir, bir adımı atlayıp acı çekmek yerine küçük ve tekrar edilebilir adımlarla ilerlemek kalıcı güven kurar. Çiftlerin tedaviye başvurmak için ortalama 3 ila 6 yıl beklediği, bazı olgularda bu sürenin 20 yılı bulduğu bildiriliyor [2]. Erken müdahale tedavi sürecini kısaltır ve ilişkide biriken yıpranmayı sınırlar. Konu zihni meşgul ediyorsa destek için eşik beklemeden adım atmak bu yıpranmayı önler, yıllarca kendi kendine çözülmesini beklemek yerine konuşmak rahatlatır. Multidisipliner yaklaşımın, vajinismus tedavisinde en etkili yöntem olduğu artık biliniyor [7]. Bu yaklaşımda klinik psikolog düşünce ve duygu döngüsünü çalışır, gerekli durumlarda tıbbi değerlendirme ya da pelvik taban fizyoterapisi için yönlendirme istenir. Ağrı, kanama, enfeksiyon kuşkusu ya da jinekolojik bir soru aklınızı kurcalıyorsa tıbbi değerlendirme gerekiyorsa ertelememek gerekir ve tıbbi değerlendirme ya da pelvik taban fizyoterapisi gerekiyorsa yönlendirme istemek sizin hakkınızdır. Güven ve anlaşılma hissedene kadar araştırmak ve soru sormak da sürecin parçasıdır, size planı anlatan, hızınıza saygı duyan ve mahremiyeti koruyan bir uzmanla çalışmak bedenin iş birliğini kolaylaştırır. Cinsel yaşamınız kaygıyla daralıyorsa, kaçınma artıyorsa ya da ilişkiniz bu konunun etrafında geriliyorsa bir klinik psikolog ile görüşmek yerinde olur. Bedenin dur deme refleksi bir arıza değil, yanlış kodlanmış bir koruma çabasıdır ve güvenli temasla yeniden öğrenen beden tehdidi bırakıp iş birliğine dönebilir.